✳️ حکایت بقال و طوطی

❇️ مثنوی مولوی ،دفتر اول ، حکایت بقال و طوطی

◀️ معادل داستان کوتاه در ادبیات قدیم فارسی، «حکایت » است که معمولا به صورت «اپی زود»، یعنی داستان فرعی در متن داستان بلند ی یا مطلبی می آید.

◀️ شیوه ی حکایت در حکایت (داستان در داستان)که معمولا منجر به داستان بلندِ سرگرم کننده یی یا مجموعه داستان های کوتاه می شود از سنت های کهن ِایرانی است و در ادبیات هند نیز رواج داشته است.

◀️ بنابر این نظر می توان مدعی شد که بخش های چندگانه ی کتاب مقدس اوستا به صورت حکایت در حکایت ساخته و پرداخته شده است و شاهنامه ی فردوسی نیز به تبع آن،بر همان سبک و سیاق پا به منصه ی ظهور نهاده است .

◀️ «تودروف»وقتی در باره ی «هزار و یک شب» بحث می کند،دو اصطلاح «داستان های در برگیرنده» و «داستان های دربرگرفته شده» را به کارمی برد. در مثنوی مولوی نیز می توان این موضوع را بارها و بارها مشاهده کرد که یک داستان کلی در برگیرنده ی چند حکایت جزئی است.

◀️ بعضی از صاحب نظران و مثنوی پژوهان که تعداد آن ها نیز کم نیست و می توان گفت که قریب به اتفاق ِ دوستداران حضرت مولانا و پژوهشگران این اعجوبه ی تاریخ(مولانا) و اثر وی ،مثنوی معنوی ، جملگی برآنند،«قولی است که جملگی برآنند.» که سراینده ی مثنوی بدون هیچ زمینه ی طراحی شده و برنامه ی از قبل مشخص شده ،به سرودن این اثر پرداخته است و ساده تر بگویم ،مثنوی ،محصول نوعی تصادف است . و در برابراین گروه نیز گروهی از بزرگان به گونه ای زیرکانه و رندانه پیوند معنایی مثنوی را پذیرفته اند و اعتراف می کنند که «بین قصه های مثنوی، رشته ای نامرئی و لرزان ،اما استوار و پارگی ناپذیر، رابطه برقرار می کند.

◀️ حکایت بقال و طوطی دردفتر اول مثنوی به عنوان دومین حکایت آورده شده است. حکایت اول ،حکایت ِعاشق شدن پادشاه بر کنیزک بیمار است که خود ِاین حکایت شامل 9 بخش دیگر است و بعد نوبت به حکایت بقال و طوطی می رسد و بعداز نقل این حکایت ،نوبت به داستان «آن پادشاه جهود که نصرانیان را می کشت ،از بهر تعصّب» می رسد و خود این داستان نسبتا مفصل است و از بیست و چهار بخش ساخته شده است.

◀️ حکایت بقال و طوطی همان گونه که اشاره شد بین دو حکایت قرار گرفته و در حقیقت ،حلقه ی اتصال ِحکایت های مذکور است. یعنی این حکایت پیوند معنایی دارد با حکایت قبل و بعد از خود .در کل ،گرچه ممکن است از نظر ساختار ظاهری ارتباطی بین اجزا و کل نباشد ،اما در ساختارمعنایی ،پیوندی ناگسستنی بین آن ها برقرار است و همچون دانه های تسبی به یک رشته کشیده شده اند و رشته کمتر دیده می شود .

◀️ حکایت بقال و طوطی ،در مثنوی از بیت 247آغاز می شود و به بیت 323ختم می شود . تعداد ابیات از 77بیت تجاوز نمی کند.در کتاب فارسی دهم تنها 23بیت از کل حکایت نقل شده و باقی ابیات به دلیل حجم کتاب و یا شاید مسائل دیگر ،ذکرنشده است. اما نکته ی کلیدی این حکایت ، که بیت مقایسه ی اولیا الله است با دیگران در کتاب درسی هم آمده است تا فهم مطلب برای فراگیران آسان گردد.

◀️ موضوع اصلی حکایت بقال و طوطی ،قیاس اولیا الله است با خود و دیگران ،در حالی که تفاوت های فاحشی بین مردان حق و دیگران وجود دارد گرچه در ظاهر ،شباهت هایی ممکن است بین خاصّان حق با دیگران وجود داشته باشد. محور این حکایت ،«تضاد نگاه ظاهربینان و باطن بینان و تمایز ،میان اشتراک لفظی و معنوی است.»

◀️ در حکایت «شاه و کنیزک» بعد از این که طبیبان از درمان کنیزک عاجز می شوند و در کار درمانگری درمی مانند،مهمان غیبی که همان طبیب الهی است ،از راه می رسد و «جانِ شاه» یعنی «کنیزک» را با ترفند های زیرکانه وبا نفوذ به لایه های روانی و درونی کنیزک ،موفق به درمان وی می گردد و تفاوت دیدگاه دو دسته از طبیبان ،آشکار می شود .

◀️ در حکایت «پادشاه یهودی که مسیحیان را می کشت» پادشاه ،قادر نیست که وحدت بین ادیان را ببیند و درک درستی از این ندارد که تمام ادیان سرچشمه ی واحدی دارند و هدف همه ی آن ها ارشاد و راهنمایی بشر است و به ناچار دین خود «یهودیت » و موسی را برترین فرستاده و بهترین دین تلقی می کند و کشتن مسیحیان را توجیه پذیر می کند .همانند طوطی که قیاس به ظاهر می کند و بین خود و جولقی (عارف)همانندی می بیند ،غافل از این که تفاوت ماهوی بین آن ها (طوطی و جولقی)وجود دارد.

مولانا با آوردن این حکایت ،خواسته است نقبی بزند به دو حکایت و از راهی ناشناخته ،که بر همگان معلوم نباشد، پیوندی برقرارکند.

❇️ محمد اصلانی دبیرادبیات دبیرستان های فریدونشهر

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan