✳️ تصویر و ایماژ در شعر معاصر ایران
❇️ بخش اول
❇️ دکتر سید محمد دبیر مقدم ایماژ را این‌گونه تعریف کرده است:" آن‌چه ایماژ گفته می‌شود در زبان فارسی تصویر یا خیال، همان است که جوهر اصلی و عنصر ثابت شعر است. اصولاً شعر بدون صورخیال، شعر نیست بلکه سخنی ساده و عادی."
نیما از پیشامگان تصویر سازی شعر معاصر ادب فارسی است و در جای‌جای اشعارش از آن بهره می‌گیرد:
نیما در شعر " ماخ اولا" از واقعیت یک رود، تصویری ذهنی خلق کرده و رود را به شکل انسان فراری و آواره در خیالش تجسم نموده که سرگردان و دیوانه است و همراه با شب تیره که آن هم مانند آدم دیوانه‌ای تصورشده، افتان و خیزان بدون آن‌که مقصد مشخصی داشته باشد، پیش می‌رود:
ماخ اولا، پیکره‌ی رود بلند/ می‌رود نامعلوم/ می‌خروشد هر دم/ می‌جهاند تن از سنگ به سنگ/ چون فراری شده‌ای/ که نمی‌جوید راه هموار/ می‌تند سوی نشیب/ می‌شتابد به فراز/ می‌رود بی‌سامان/ با شب تیره، چون دیوانه که با دیوانه
این شعر نیما در عین‌حال که از تصویر و ایماژ برخودار است حاوی پیامی انسانی و مهرورزی است و شعری است که هرکس چون آینه تصویرش را در آن می‌بیند و این بر زیبایی هر چه تمامتر شعر می‌افزاید:
آی آدم‌ها! که بر ساحل نشسته شاد و خندانید/یک نفر در آب می‌سپارد جان
گاهی تصویر در شعر مفهوم مستقلی را به مخاطب انتقال می‌دهند:
خانه‌ام ابری است / یکسره روی زمین ابری است با آن
" خانه‌ام ابری است" که به مفهوم ناگواری و نامساعد بودن زندگی است.
و یا:
دهانت را می‌بویند/ مبادا گفته باشی دوستت دارم.../ روزگار غریبی است نازنین...
" روزگار غریبی است نازنین" نشانه‌ی حیرت و ناراحتی از زمانه است
شاملو نیز از جمله شاعرانی است که به خوبی از تصویر در شعرش استفاده می‌کند:
چراغی درد است/چراغی در دلم/ زنگار روحم را صیقل می‌زنم/آینه‌ای برابر آینه‌ات می‌گذارم/تا با تو/ ابدیتی بسازم/
جداشدن " تا با تو" و " ابدیتی بسازم" و" آینه‌ای" باعث شده است تا دو جمله‌ی" زنگار روحم را صیقل می‌زنم" و" آینه‌ای برابر آینه‌ات می‌گذارم" در برابر هم قرار گیرند و همانند دو آینه که در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند تا" از تو" " ابدیتی بسازند" که این تصاویر بسیار زیبا هستند.
و گاهی شاملو یک تصویر ساده را در شعرش به کار می‌برد که دل‌انگیر است:
می‌کنم از چشم خواب آلوده‌ی خود/صبحدم/ بیرون نگاهی/رقص مهتاب مهرگان زیباست
تصویر در شعر حسین منزوی:
برای صید لحظه‌ای از آن گذشته‌های خوش
مدام دل ره قوافل خیال می‌زند
شاعر با تشبیه" خیال" به قوافل "قافله‌ها" کثرت خیالات خود را به تصویر کشیده است.
و یا:
در سکون این مرداب بو گرفته گندیدیم
مثل ماهی تنبل تا جدا شدیم از رود
منزوی با تشبیه مردم به ماهی تنبل جداشده از رود، تفرقه‌ای را که میان مردم افتاده به تصویر کشیده و بر گذشته حسرت می‌خورد.
و یا:
دوباره می‌گذرد بعد از آن سیه توفان
نسیم پاک نوازش بر آشیانه‌ی من
" توفان" تصویر حرکت شدید باد است که به شکل امواج هوای تند حرکت می‌کند و در مسیرش سبب ویرانی می‌شود و صفت" سیاهی" هم بر سرعت چرخش توفان و میزان تلفات و خرابی آن اشاره دارد. نشانه‌ی زبانی " سیه‌توفان" در ارتباط با ذهیت شاعر در حقیقت نمادی از اوضاع پریشان جامعه است.
تصویر در شعر فروغ فرخزاد:
فروغ در شعر" پنجره" می‌گوید:
یک پنجره برای دیدن/ یک پنجره برای شنیدن/ یک پنجره که مثل حلقه‌ی چاهی/ در انتهای خود به قلب زمین می‌رسد/ و باز می‌شود به سوی وسعت این مهربانی/ این مهربانی مکرر آبی رنگ
فروغ در این شعر، تصویر" پنجره‌ای" را نشان می‌دهد که معمولاً باید به سوی آسمان، باز شود اما در ته زمین، باز می‌شود و در سطر بعدی تصویری را در شعر منعکس می‌کند که راهی به روشنایی دارد که وسیع، آبی و مهربان است و شاعر با بهره‌گیری از تضاد واژگان" چاه، پنجره، آسمان، زمین" و چاه(سیاهی) ، آبی(آسمان و نور) و زمین( تاریکی) در کنار هم تصاویر بدیعی آفریده است.
تصویر در اشعار اخوان ثالث:
در رهش، گذرگاهش/ هر خروش و ناله که هست/ یا که نیست، می‌شنود/ چون عقاب گردون‌گرد/ صید خود در اوج اثیر/ جوید و نمی‌جوید
اخوان در این شعر، تصویری از شاعری نشان داده و او را مانند دو چشم، تجسم کرده و در ادامه به عقابی تشبیه نموده است که در آن اوج، شکارش را می‌خواهد و این شکار همان اجزای شعر است.
اخوان در اشعارش از تصویرسازی حماسی بهره می‌گیرد:
سام نیرم، زال زر ماییم/ ما فرامرزیم، ما برزو/ در چه تصویری تجلی کرده امروز/ رستم، ای پیر گرامی، پور مسکین زال
و یا در شعر:
باغ بی‌برگی/ خنده‌اش خونی است اشک‌آمیز
تصویر زرد و سرخ باع در پاییز که زیباست اما نشانه‌ی ویرانی شادابی و سرسبزی باع است که به خنده خونین و اشک‌آلود مانند شده است و در عین‌حال بهره‌گیری از تناقض " باغ بی‌برگی" بر زیبایی شعر و توصیف بهار افزوده است.
❇️ نادر ابراهیمیان
ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ بخش اول
❇️ دکتر سید محمد دبیر مقدم ایماژ را این‌گونه تعریف کرده است:" آن‌چه ایماژ گفته می‌شود در زبان فارسی تصویر یا خیال، همان است که جوهر اصلی و عنصر ثابت شعر است. اصولاً شعر بدون صورخیال، شعر نیست بلکه سخنی ساده و عادی."
نیما از پیشامگان تصویر سازی شعر معاصر ادب فارسی است و در جای‌جای اشعارش از آن بهره می‌گیرد:
نیما در شعر " ماخ اولا" از واقعیت یک رود، تصویری ذهنی خلق کرده و رود را به شکل انسان فراری و آواره در خیالش تجسم نموده که سرگردان و دیوانه است و همراه با شب تیره که آن هم مانند آدم دیوانه‌ای تصورشده، افتان و خیزان بدون آن‌که مقصد مشخصی داشته باشد، پیش می‌رود:
ماخ اولا، پیکره‌ی رود بلند/ می‌رود نامعلوم/ می‌خروشد هر دم/ می‌جهاند تن از سنگ به سنگ/ چون فراری شده‌ای/ که نمی‌جوید راه هموار/ می‌تند سوی نشیب/ می‌شتابد به فراز/ می‌رود بی‌سامان/ با شب تیره، چون دیوانه که با دیوانه
این شعر نیما در عین‌حال که از تصویر و ایماژ برخودار است حاوی پیامی انسانی و مهرورزی است و شعری است که هرکس چون آینه تصویرش را در آن می‌بیند و این بر زیبایی هر چه تمامتر شعر می‌افزاید:
آی آدم‌ها! که بر ساحل نشسته شاد و خندانید/یک نفر در آب می‌سپارد جان
گاهی تصویر در شعر مفهوم مستقلی را به مخاطب انتقال می‌دهند:
خانه‌ام ابری است / یکسره روی زمین ابری است با آن
" خانه‌ام ابری است" که به مفهوم ناگواری و نامساعد بودن زندگی است.
و یا:
دهانت را می‌بویند/ مبادا گفته باشی دوستت دارم.../ روزگار غریبی است نازنین...
" روزگار غریبی است نازنین" نشانه‌ی حیرت و ناراحتی از زمانه است
شاملو نیز از جمله شاعرانی است که به خوبی از تصویر در شعرش استفاده می‌کند:
چراغی درد است/چراغی در دلم/ زنگار روحم را صیقل می‌زنم/آینه‌ای برابر آینه‌ات می‌گذارم/تا با تو/ ابدیتی بسازم/
جداشدن " تا با تو" و " ابدیتی بسازم" و" آینه‌ای" باعث شده است تا دو جمله‌ی" زنگار روحم را صیقل می‌زنم" و" آینه‌ای برابر آینه‌ات می‌گذارم" در برابر هم قرار گیرند و همانند دو آینه که در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند تا" از تو" " ابدیتی بسازند" که این تصاویر بسیار زیبا هستند.
و گاهی شاملو یک تصویر ساده را در شعرش به کار می‌برد که دل‌انگیر است:
می‌کنم از چشم خواب آلوده‌ی خود/صبحدم/ بیرون نگاهی/رقص مهتاب مهرگان زیباست
تصویر در شعر حسین منزوی:
برای صید لحظه‌ای از آن گذشته‌های خوش
مدام دل ره قوافل خیال می‌زند
شاعر با تشبیه" خیال" به قوافل "قافله‌ها" کثرت خیالات خود را به تصویر کشیده است.
و یا:
در سکون این مرداب بو گرفته گندیدیم
مثل ماهی تنبل تا جدا شدیم از رود
منزوی با تشبیه مردم به ماهی تنبل جداشده از رود، تفرقه‌ای را که میان مردم افتاده به تصویر کشیده و بر گذشته حسرت می‌خورد.
و یا:
دوباره می‌گذرد بعد از آن سیه توفان
نسیم پاک نوازش بر آشیانه‌ی من
" توفان" تصویر حرکت شدید باد است که به شکل امواج هوای تند حرکت می‌کند و در مسیرش سبب ویرانی می‌شود و صفت" سیاهی" هم بر سرعت چرخش توفان و میزان تلفات و خرابی آن اشاره دارد. نشانه‌ی زبانی " سیه‌توفان" در ارتباط با ذهیت شاعر در حقیقت نمادی از اوضاع پریشان جامعه است.
تصویر در شعر فروغ فرخزاد:
فروغ در شعر" پنجره" می‌گوید:
یک پنجره برای دیدن/ یک پنجره برای شنیدن/ یک پنجره که مثل حلقه‌ی چاهی/ در انتهای خود به قلب زمین می‌رسد/ و باز می‌شود به سوی وسعت این مهربانی/ این مهربانی مکرر آبی رنگ
فروغ در این شعر، تصویر" پنجره‌ای" را نشان می‌دهد که معمولاً باید به سوی آسمان، باز شود اما در ته زمین، باز می‌شود و در سطر بعدی تصویری را در شعر منعکس می‌کند که راهی به روشنایی دارد که وسیع، آبی و مهربان است و شاعر با بهره‌گیری از تضاد واژگان" چاه، پنجره، آسمان، زمین" و چاه(سیاهی) ، آبی(آسمان و نور) و زمین( تاریکی) در کنار هم تصاویر بدیعی آفریده است.
تصویر در اشعار اخوان ثالث:
در رهش، گذرگاهش/ هر خروش و ناله که هست/ یا که نیست، می‌شنود/ چون عقاب گردون‌گرد/ صید خود در اوج اثیر/ جوید و نمی‌جوید
اخوان در این شعر، تصویری از شاعری نشان داده و او را مانند دو چشم، تجسم کرده و در ادامه به عقابی تشبیه نموده است که در آن اوج، شکارش را می‌خواهد و این شکار همان اجزای شعر است.
اخوان در اشعارش از تصویرسازی حماسی بهره می‌گیرد:
سام نیرم، زال زر ماییم/ ما فرامرزیم، ما برزو/ در چه تصویری تجلی کرده امروز/ رستم، ای پیر گرامی، پور مسکین زال
و یا در شعر:
باغ بی‌برگی/ خنده‌اش خونی است اشک‌آمیز
تصویر زرد و سرخ باع در پاییز که زیباست اما نشانه‌ی ویرانی شادابی و سرسبزی باع است که به خنده خونین و اشک‌آلود مانند شده است و در عین‌حال بهره‌گیری از تناقض " باغ بی‌برگی" بر زیبایی شعر و توصیف بهار افزوده است.
❇️ نادر ابراهیمیان
ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment