این صورت‌بندی بکلی نو، از چندین زاویه بسیار قابل توجه است. بگذارید نخست به "محتوا" توجه کنیم: این سخن تفکیکی بین "اسلامیت" و "عربیت" برقرار می‌کند تا "فتوح" را گردن عربیت بیندازد. با این وجود "لغزش‌زبانی" گوینده (درمعنای فرویدیِ تعبیر)، سالوسِ گوینده را می‌نمایاند، آنگاه که می‌گوید "اگر آنها ... ما خود قبل از غربی‌ها صاحب‌آفریقا بودیم"!!! پیداست که اصل‌مطلب حسرتِ "صاحب‌آفریقا" نبودن است! و الباقی سخن ایشان بهانه‌هایند! اینک می‌توان پرسید که حالا که شما "صاحبِ" از اندونزی تا افغانستان تا چاد هستید، کدام تخم‌طلایِ تمدنی را در آنجاها گذاشته‌اید که اگر "صاحب‌آفریقا" می‌بودید آنجا را گلستان می‌کردید؟! این صورتبندی، سوای سالوس‌ای که بزودی عیان می‌شود، به لحاظ محتوایی هم دستخوش "بحران" است؛ این که "اسلام" چیست؟ اسلام را کجا می‌توان جست؟ چه‌چیز اسلام است و چه چیز اسلام نیست؟ این سردرگمی، تنها دامن‌گیر "اسلام" نیست، بسیاری از انگاره‌ها و مفاهیم چنین‌اند. نکته اینجاست که اندیشیدنِ ما ناگزیر از دستیازی به استعاره‌ها، تشبیه‌ها، مَجازها،... است. "اسلام" یک مَجاز است که حقیقت‌اش نامعلوم است. وقتی حقیقتِ یک مَجاز نامتعین باشد، میدانِ یاوه‌سرایی‌ و ژاژخایی‌هایِ "خطابیِ" فراخ تواند که بود. چاره کار همان ایستار متاخر عبدالکریم‌سروش است که بگوییم اسلام چیزی سوای آنچه مسلمانان در طول تاریخ کردند نیست. بدین‌صورت ما می‌توانیم از میدان لغزنده و مه‌آلود، بل بی‌وجودِ مَجاز، به واقعیت‌ای عبور کنیم که در آن می‌شود سخن‌ای راند که استوار باشد، یا حداقل ژاژِ بی‌پرده نباشد. مرحله دوم بررسیِ این سخن، برون از محتوایش، به این توجه کرده و می‌پرسد که چرا این سخن دراین زمانه از زبان یک اندیشمند مصری طرح می‌شود تا آقای مهدی‌نصیریِ متاخر هم آن را نشر کنند؟ پاسخ به این مرحله پیچیده نیست. اینک درپی غلظت نیم‌قرن‌اخیرِ بنیادگراییِ اسلامی در جهان، که جز به فضاحت راه نبُرد، کوهی از اتهامات متوجه "اسلام" شده است، که غالبا از درونِ مسلمان‌هاست. اگر در طول یک‌قرن پیش و پیشتر، از سیدجمال‌الدین اسدآبادی تا رشید رضا تا سیدقطب تا نواب صفوی و علی‌شریعتی به "فتوح" افتخارها می‌کردند و درسخن از آن رجزها می‌خواندند و دستخوش اوج‌ِلذت هویتی می‌شدند، امروز شاهدیم که آن هیجان‌ها آرام‌ و بی‌سروصدا دارد از "فتوح" عقب می‌نشیند که "اسلام" نبود که آن کارها کرد، "عربیت" بود!! آن رجزخوانان دیروز هرگز سخنی از شناعت‌های صدها امثال ابن‌قتیبه "فتوح" در خراسان بزرگ نمی‌زدند، و حواس‌ها را از دریای‌خون "فتوح" به بوعلی و محی‌الدین‌ابن‌العربی پَرت می‌کردند، ولی امروز که دستاوردهای نکبت‌بار بنیادگرایی‌اسلامی وجدان جهانیان، از مُسلِم و غیرمُسلِم را زخمی‌ و آزرده کرده است، و توجه‌ها را به آن دریاهایِ خون که مجاهدانِ "فتوح" از آن گذشتند جلب نموده است، البته که باید "اسلام" را از مسئولیت آن ننگ‌های خونین بری نمود! درکنار این یک تحول دیگر هم احتمالا دراین چرخش موضع نقش دارد و آن از رونق افتادن "ایدئولوژی" و آن "جمع‌گراییِ" و "مرجعیت‌مداری" ملازم با آن، و بی‌آبرو شدنِ معطوف‌به‌قدرت بودگی آن است. اینک به "اسلام" نه چون "ایدئولوژی" نگریسته می‌شود؛ این قطعا پایانِ نظریِ "پروژه علی‌شریعتی" است، پایان عملی این پروژه که سال‌هاست حاصل آمده است. به رغم همه این‌ها آن تنیدگی‌ای که "اسلامیت" در هویتِ ما ایرانیان یافته است، از موجبات بندبازی‌های این‌چنین شده است که به هر مستمسکی می‌آویزیم تا نگاهی "واقع‌گرا" به اسلامیت حاصل نیاید! انگار که پیشاپیش می‌دانیم که حاصلِ چنان نگاهی ابدا برای "هویت" ما افتخارآمیز نخواهد بود. من در اینجاست که وارد میدان "نقد هویت" می‌شوم، که بماند.