✳️ واژه یابی از متون کهن به جای واژه سازی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی

❇️ بسیاری از واژگان فارسی وجود دارند که امروزه ديگر به کار نمی روند، اما هستند و در قديم هم بودند و در متون قديمی جايگاه ويژه ی خود را داشتند. اگر در فرهنگستان ها سطح مطالعه بالاتر برود و به جای «واژه سازی»، « واژه يابی» رايج شود، گنجينه هايی از واژگان اصيل فارسی کشف خواهد شد که هم بسیار خوش طنين اند و هم خيلی از اين واژگانی که ساخته می شود، زیباترند . برای نمونه به چندی از اين واژگان و کاربرد آنها در شعر و نثر قديم اشاره می شود تا خودتان داوری بفرمایید و ببینيد آنکه فراموش شده زيباتر است يا آنکه امروزه استفاده می کنيم :

ره نامه = نقشه ی جغرافيا

ز خاقان بپرسيد کاين شهر کيست
به «ره نامه »در، نام اين شهر چيست ؟
نظامی

گرمابه زدن = حمام رفتن

گرمابه زد و لباس پوشيد
آرام گرفت و باده نوشيد
نظامی

خموشانه = حق السکوت

خواجه امير را «خموشانه »داد و زبان گويای او را ساکت کرد.
تاريخ اولجايتو

صد ِ دگر به «خموشانه »می دهم رشوت
نه بهر من ، ز برای خدای را زنهار
انوری

پُرسه = تعزيت

وارث ديگر ندارم ای محبت پيشگان
چون بميرم پُرسه ی پروانه و بلبل کنيد
سالک يزدی

خشک بند = پانسمان

جراحان را حاضر گردانيد تا جراحات را «خشک بند» کردند .
تاريخ ابن بی بی/ ص 199

شب خانه = آسايشگاه فقرا در شب .جايی که بزرگان و شاهان برای تنگدستان می ساختند تا شب را در آنجا به سر برند

بنا کرد و نان داد و لشکر نواخت
شب از بهر درويش «شب خانه »ساخت
سعدی

زاد = سن و سال

مردی جوان و «زاد»ش، زير چهل وليکن
سنگين چو سنگ پيری،ديرينه و معمر
فرخی

دوده = آل، تبار

همه مرز ايران پر از دشمن است
به هر «دوده» ای ماتم و شيون است
فردوسی

آژير = آگاه ، هوشيار

سپه را نگهدار و «آژير »باش
شب و روز با ترکش و تير باش
فردوسی

آسمانه = سقف اتاق

تا همی آسمان توانی ديد
آسمان بين و «آسمانه» مبين
عماره

بريزيدن = ريزريز شدن ، متلاشی شدن
آن مردگان در آن چهار ديوار بماندند ساليان بسيار و جمله «بريزيدند» و خاک شدند.
ترجمه ی تفسير طبری

جنابه = همزاد، دو قلو،دو کودک که به يک بار از مادر زاده شوند .
دو قلو واژه ای ترکی است و مرکب از دوق / دوغ / دُغ ) به معنای زادن و ( لو ) که علامت نسبت در ترکی است . جای تأسف بسيار است که حتا رسانه های گروهی گسترده و معتبر امروز هم به اشتباه کلمه ی (دو) را عدد فارسی (2) می پندارند و بر اساس آن واژگان سه قلو ، چهار قلو ، پنج قلو و ... را هم می سازند !

قصه چه کنم که در ره عشق
با محنت و غم «جنابه» زاديم

‌‌@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan