از قهوه تا چای؛ تاریخ تمدن و تجارت
 
مهدی فاتحی

 قسمت اول

 
 
اگر مسیحیت شراب است و اسلام قهوه،بودیسم قطعا چای است.
آلن واتس،روش ذن
 
 
نبردی که اکنون در آشپزخانه­‌ها و کافه­‌ها بین چای و قهوه برقرار است و در مقابل چشمهای آستیگمات ما قرار گرفته سابقه­‌ای تاریخی و بیشتر از یک قرن دارد. گاه فنجان­‌ها و مهمانی­‌ها جولانگاه قهوه می­شد و از چای نوشیدن پرهیز می­‌کردند و گاه چای گوی سبقت را از دیگری می‌ربود. چیزی که البته امروز بر کسی پوشیده نیست همه­‌گیری چای سیاه بر تمام ایران از شهر گرفته تا روستاست و در هم تنیدن این نوشیدنی در مذهب و فرهنگ و سنت ایرانیان، اما دورانی بود که قهوه پیشتاز نوشیدنی­‌های آرام­بخش به حساب می­‌آمد و شاید دیری نپاید که دوباره جایگاهش را به دست آورد.
 
" قهوه و چای، نوشیدنی‌های غریبی هستند که تاثیرات زیادی در تجارت،مذهب و سیاست و زیست بشر گذاشته‌اند‌. "
 
اینکه بتوان درباره یک نوشیدنی چنان حرف دهن پرکنی زد به اندازه خود جمله غریب است اما گشت و گذار در تاریخ حرف دیگری می­زند؛ تاثیرات فرهنگی و جنگ، تجارت و ثروت و گاهی حتی انقلاب، عوایدی است که این نوشیدنی ساده برای بشر به ارمغان آورده و آینده نامعلوم است جز برای فال بین­‌ها آن هم در ته فنجان قهوه.
قهوه و چای، نوشیدنی­‌های سیاه رنگی­‌اند که کالری ندارند اما انرژی بخش جان انسان‌ها هستند و جادویش از همین جا شروع می‌شود که حتی با قواعد فیزیک و ترمودینامیک هم همخوانی ندارد. برای من به عنوان یکی عشاق نوشیدنی کافئین­‌دار وقتی از جایی خبر مضراتش را می­‌خوانم نصفه کاره رهایش می‌کنم و منتظر خبر خوش فوایدش می­‌مانم.
 برای نوشتن و توصیف این نوشیدنی تلخ آرامش‌بخش گاهی مثل عصاره­‌اش به نتایج غریبی در تاریخ و جامعه برمی­‌خوریم به خصوص در جامعه ایرانی که در این زمینه انعطاف زیادی از خود نشان داده است به طوریکه برای نگارنده نوعی فرصت مطالعاتی به حساب می‌آید و به قول محمد قائد طی این سیر پررنگ و سلوک دبش در انفس، به نتایج جالبی رسیدم.
به واقع وضعیت اجتماعی و فرهنگی امروزمان را می‌شود با غور در همین چای و قهوه نوشیدن، زیر ذره بین برد و زمین را کند و کنار زد تا دست به اکتشاف زد. رونق و کسادی چای و قهوه نوشیدن در ایران فراز و نشیبهای زیادی در تاریخ­ بی­‌سرانجام و گاه تکراری ما طی کرده: زمانی عصر سروری چای و دوره­‌ای­ عصر قهوه و گاهی در همه طبقات اجتماعی و دوره­ای در بخش خاصی از جامعه رونق داشته­‌اند. جالب و حتی شگفت­انگیز است که می بینیم عوامل تاریخی،اقتصادی،فرهنگی در هر دوره از تاریخ، بر محتوای نوشیدنی داغ روی میز اثرگذار بوده است:
پانصد سال پیش ملتی بودیم قهوه‌خور و صاحب قهوه‌خانه، چرا که صفویان همچون اهل تصوف، قهوه را برای بیدار ماندن و یاهو کشیدن مفید می‌دانستند و بازار تجارت قهوه از حبشه و یمن رو به راه بود. قهوه و چای مثل دیگر جاها ابتدا به خانه اشراف راه یافت و بعد با گسترش آن در خانه و قهوه­‌خانه­ها هم سردرآورد و به فقرا سرایت کرد ولی هیچکدام به آن وفادار نماندند. اروپاییان  قهوه را ابتدا در دربار شاهان شرقی دیدند و امتحان کردند و ایرانیان چای را از دست انگلیسی­‌ها گرفتند.
....
ادامه دارد