آنها حسان بن ثابت را مثال می‌زدند که یکی از شاعران برجسته عصر جاهلی بود که پس از اسلام شعرش از رونق افتاد.

شعر و نثر عرفانی در میانه قرون میانی توانست این ایده را تغییر دهد و امکان همنشینی متن ادبی کنار متون مقدس را فراهم آورد. آنگاه که عطار پیوندی میان شعر، عرش و شرع برقرار کرد و آنها را همریشه دانست، فرصتی برای همنشینی شعر در کنار قرآن را فراهم کرد. بنابراین آنچه در ابتدای قرون میانی ناممکن بود به واسطه تلقی متفاوتی از شعر و نسبت آن با آسمان، در زندگی ایرانیان جریان یافت و هنوز تداوم دارد.

نسبت کنونی ما با شعر، وامدارِ این تاریخ است. یعنی اثر تغییراتی را که نزدیک به هشتصد سال پیش رخ داده‌اند در خود دارند. با این حال عوامل متاخرتری نیز موثر بوده‌اند. مهم‌ترین امر در این زمینه مواجهه ما با غرب و در نتیجه تبدیل متن ادبی کهن به مثابه بخشی از هویت ملی ماست. اینکه یکباره شاعران و نه دبیران، مورخان، خطاطان، متکلمان، نظامیان و حتی پادشاهان و وزیران قرون میانی برجسته می شوند حاصل قرار گرفتن متاخر آنها در نسبت با هویت ملی است. در این راستاست که یکباره بارگاه‌های باشکوه برای شاعران ساخته می‌شود و شعر فارسی در بستر معماری و مکان جریان می‌یابد. از آن پس، این امکان وجود داشت تا برای ستایش پاسداران فرهنگ بزرگ ایرانی به معابد تازه که مقبره شاعران بود، ادای احترام کرد. اما چندی بعد این مقبره‌ها به مکان‌های عمومی تفریح و لذت‌جویی بدل شدند، بالاخص پس از بسط فرهنگ نولیبرالی که همه چیز را کالا می‌کرد. از این پس حافظیه می‌توانست کالایی برای فروش باشد، می‌‌شد بخش ‌هایی از آن را اجاره داد و پهنه آن را به فعالیت‌های گردشگرانه پول‌ساز اختصاص داد. این امر مخاطبان حافظیه را افزایش می‌دهد اما نه در راستای اهدافی ادبی، بلکه بیشتر در راستای نوعی درآمدزایی صرف. پس ابتدا ملی‌گرایی مدرن نقشی تاریخی در این زمینه ایفا کرد و جایگاه متن ادبی را از ستایشگران زندگی به حافظان هویت ملی بدل نمود که سبب ایجاد مقبره‌های باشکوه شد و همزمان به ابزاری برای مقاومت در مقابل جریان‌هایی بدل شد که به نظر می‌رسید غیرملی هستند و پس از چندی و از سویی دیگر، منطق اقتصادی جدید با کالاسازی شعر و شاعری و حتی پژوهش ادبی، امکان‌های تازه‌ای برای مواجهه با مزار شاعران کهن و حتی شعر آنها فراهم کرد.

همان‌طور که در مقدمه آمد، توجه فارسی‌زبانان به شاعران در دوره‌های مختلف تغییر می‌کند، مثلا زمانی سعدی بیشتر خوانده می‌شد، الان گویا حافظ چنین جایگاهی دارد و…قس علیهذا. به‌طور کلی این تحولات ناشی از چیست؟

بحث در این باره دشوار و در عین حال بسیار جذاب است. براساس خصایص هر کدام از شاعران، شرایط متفاوتی از اقبال مخاطبان وجود دارد. دو مساله در این زمینه موثر است: نخست تغییر ذائقه مخاطب است که معیار‌های تازه‌ای برای ارزیابی متون ایجاد می‌کند. از سوی دیگر تغییر متن است که ذیل اکتشاف‌ها، تفسیرها و تصحیح‌های جدید رخ می‌دهد و سبب می‌شود که متنی خاص در نسبت با نیازها یا رویاهای گروه‌های خاص اجتماعی قرار گیرد. برای نمونه در مورد سعدی و حافظ به نظر می‌رسد که در عصر پساانقلابی حافظ اهمیت بیشتری یافته در‌حالی که شاید توجه به سعدی تغییری نکرده یا رو به کاهش بوده است. در اینجا یک تغییر ذائقه وجود دارد: گذار از ادبیات تعلیمی به شکل‌های لذت‌گراتر متون ادبی که سبب می‌شود آثاری چون گلستان و بوستان سعدی اقبال کمتری داشته باشند. این تحول همزمان است با به‌حاشیه رفتن شعر متعهد و بسط گونه‌هایی که به تکنیک و تجربه شعری اهمیت بیشتری می‌دهند. بنابراین نوعی تغییر ذائقه در حال وقوع است که مثلا در کلیات سعدی توجه به غزلیات را گسترش می‌دهد. همین جریان است که می‌تواند توجه بیشتری به شعر حافظ جلب کند.

از سوی دیگر، شباهت‌های تاریخی میان لحظه معاصر و دوران حافظ وجود داشت که امکان همذات‌پنداری بیشتر با او را فراهم می‌کرد. انتقادهای کوبنده حافظ از ریاکاری و فساد برای مخاطب امروز مابه‌ازاهای عینی داشت و تداوم مبارزه‌ای را یادآور می‌شد که بسیار پیش‌تر جریان داشت.

با این حال توجه به حافظ نیازمند یک تحول دیگر نیز بود. در مقایسه با سعدی، شعر حافظ قدسی‌تر بود، اما برای جامعه شهری شده و تحصیلکرده مدرن، شاعری جذاب بود که می‌توانست در نسبت با زندگی روزمره و جهان عرفی شده او قرار گیرد. در پاسخ به این نیاز است که یک جریان جدی به دنیوی کردن حافظ مشغول می‌شود. تلاش‌های عصر پهلوی با نوشته‌های بهاءالدین خرمشاهی وارد مرحله تازه‌ای می‌شود. او یک حافظ‌شناس و قرآن‌پژوه است که مشروعیت لازم برای عرفی کردن حافظ را دارد. این فیگور مهم نقشی کلیدی در ظهور امکان‌های تازه مواجهه با حافظ داشت. او شعر حافظ را از یک متن بسیط دارای هدفی واحد، به کلیتی مرکب و دارای مرکزهای متکثر و گاه متخاصم بدل کرد.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

👇👇👇👇