❈ قضیه‌ی بلوندلو

سوای آموختن دیدن، هنر دیگری را نیز باید فرا گرفت. ندیدن آن چه که نیست. (ماریا میچل)

برساختن دریافتی، در تمام شکل‌هایش، برخی از عجیب‌ترین اپیزودهای تاریخ علم را توضیح می‌دهد. این امر بیان می‌کند که چرا دانشمندان در آلمان نازی فکر می‌کردند می‌توانند تفاوت‌های فیزیکی ناموجود بین ذرات خون یهودیان و آریایی‌ها را ببینند. این واقعیت نشان می‌دهد که چرا بیش از یکصد سال پیش، اخترشناس ایتالیایی جووانی اسکیاپارلی (و سپس اخترشناس آمریکایی پرسیوال لوول) ادعای مشاهده‌ی کانال‌هایی بر سطح مریخ کردند (لوول حتی نقشه‌ای مفصل از این کانال‌ها را منتشر کرد.) عکس‌های برداشته شده توسط مارینر ۹ چیزی را متناظر با آن چه اسکياپارلی و لوول گفتند دیده‌اند، نشان نداد. همچنین برساختن دریافتی قضیه‌ی بدنام پروفسور رنه بلوندلو را توضیح می‌دهد. بلوندلو (۱۸۴۹ تا ۱۹۳۰) عضو فرهنگستان علوم فرانسه و فیزیکدانی بسیار سرشناس در دانشگاه نانسی فرانسه بود. در ۱۹۰۳ نه چندان پس از کشف پرتوهای X و دیگر شکل‌های تابش توسط دانشمندان، بلوندلو از کشف نوع دیگری از تابش خبر داد. به افتخار دانشگاه، وی آن را پرتوهای N نامید. بنا به پژوهش وی، حضور پرتوهای N را میشد با چشم انسان آشکارسازی کرد و این که آن‌ها توسط برخی فلزات (ولی نه چوب) گسیل می‌شدند. آن‌ها درخشندگی جرقه را افزایش می‌دادند. هنگامی که آن‌ها به سمت اشیای اندود شده با رنگی نورتاب هدایت می‌شدند، آن اشیا درخشان‌تر می‌شدند. و هنگامی که پرتوهای N حاضر بودند، به دیدن بهتر چشم در نور اندک کمک می‌کردند. به زودی چندین بررسی پژوهشی کشف بلوندلو را تایید کرد. دانشمندان متعددی از دیگر ویژگی‌های عجیب پرتوهای N خبر دادند. اما همه چیز بر وفق مراد نبود. دانشمندان بیرون از فرانسه نتوانستند نتایج بلوندلو را باز آفرینی کنند. بسیاری از فیزیکدانان در وجود پرتوهای N شک کردند چون تمام آزمایش‌ها بر مبنای قضاوت‌های ذهنی بود. به جای استفاده از دستگاه‌ها برای گردآوری داده‌های عینی، پژوهشگران بر مشاهدات افراد برای تعیین نتایج تکیه داشتند. مثلا برای قضاوت پیرامون افزایش درخشندگی اشیا از افراد استفاده شده بود (آزمایشی استاندارد برای حضور پرتوهای N). بیشتر دانشمندان آن هنگام می‌دانستند، كما این که اکنون می‌دانند، که این چنین قضاوت‌های ذهنی می‌تواند برگرفته از اعتقادات یا چشمداشت باشد.
فیزیکدان آمریکایی رابرت وود یکی از آن دانشمندان شکاک بود. در ۱۹۰۴ وی بازدیدی از آزمایشگاه بلوندلو داشت. بدون آگاهی بلوندلو، او برای این که بفهمد آیا پرتوهای N واقعی‌اند یا تنها زایده‌ی تفکری آرزومندانه، دست به کار آزمودن بلوندلو و سایرین شد. در یک آزمایش پرتوهای N قرار شد که وود با گذاردن ورقه‌ای سربی بین چشمه‌ی پرتوهای N و کارتی پوشیده از رنگ نورتاب به بلوندلو کمک کند. فرض بر آن بود که پرتوهای N باعث درخشان‌تر شدن رنگ می‌شوند، مگر اینکه ورقه‌ی سربی در مسیر آن‌ها قرار گرفته باشد. (بلوندلو پی برده بود که سرب کاملا پرتوهای N را سد می‌کند. قرار شد که با برداشتن و گذاشتن صفحه‌ی سربی، بلوندلو تغییرات درخشندگی رنگ را مشاهده کند. اما بدون اطلاع بلوندلو، او از چیزی استفاده کرد که پرده از واقعیت پرتوهای N برداشت. وود پشت سر هم به بلوندلو گفت که سرب سر جایش است در حالی که نبود و برعکس می‌گفت که ورقه برداشته شده در حالی که واقعا سر جایش بود. بدین ترتیب مشاهدات بلوندلو از الگویی شگفت پیروی می‌کرد. اگر او فکر می‌کرد که ورقه‌ی سربی در کار نیست و چیزی جلوی پرتوهای N را نمی‌گیرد، گزارش می‌کرد که رنگ درخشان‌تر شده است. اگر او فکر می‌کرد که ورقه‌ی سربی سر جایش است و پرتوهای N را سد می‌کند، گزارش می‌کرد که رنگ کم سوتر شده است. مشاهدات وی بر پایه‌ی اعتقادش بود و ربطی به بودن یا نبودن سرب در جایش نداشت. وود مخفیانه دیگر آزمایش‌ها در آزمایشگاه بلوندلو را دستکاری کرد و نتایجی یکسان گرفت. چنانچه بلوندلو، یا ناظری دیگر، به وجود پرتوهای N باور داشت، می‌توانست آن‌ها را تشخیص دهد - حتی در موقعیت‌هایی که وود مخفیانه آزمایش‌ها را تغییر داده بود به طوری که آشکارسازی آن‌ها ناممکن بود. در ۱۹۰۴ وود یافته‌هایش را در مجله‌ی علمی بریتانیایی Nature منتشر کرد. آشکار شد که بلوندلو و سایر دانشمندان فرانسوی قربانی برساختن دریافتی شده بودند. آن‌ها به مشاهدات شان تکیه نداشتند، و تجربه‌ی خود را تصور نمی‌کردند. اعتقاد قوی آنان به پرتوهای N شیوه‌ای را که باید در می‌یافتند به سادگی تغییر داده بود. دانشمند بودن آنان را از نوعی کژتابی دریافتی که بر همگی‌شان تاثیر گذاشته بود، محافظت نمی‌کرد.

📕 برشی از کتاب، چگونه درباره‌ی چیزهای عجیب بیندیشیم؟ / تئودورشیک، لوئیس وُن

@science4lifee

#تفکر_نقادانه #بلوندلو