فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی حادثه‌ای فرخنده برای محیط زیست


| وینسنت گلوسو
/ محمدرضا میر




اگر به تاریخ اقتصادی شوروی مراجعه کنید درخواهیدیافت که تنها بخش کوچکی که اجازه یافته بود خصوصی بماند زراعت بود. طرح‌های کوچک خصوصی که در حدود ۳٪ از سطح زیر کشت و چیزی بین ۳۹ تا ۶۶ درصد از تولید گوجه، سبزی‌جات، گوشت، شیر و تخم‌مرغ را بر عهده داشتند. مابقی زمین و تولید ذیل مزارع با مالکیت دولتی و یا مزارع اشتراکی بودند. استدلال رایج این است که بازدهی بخش خصوصی قابل مقایسه با بخش دولتی نیست. با این حال حتی مزارع خصوصی شوروی هم در زمینه‌ی بازدهی پیش کشورهای دیگر بازنده محسوب می‌شوند.

تولید کشاورزی شوروی همزمان با سقوط حکومت شوروی دچار فروپاشی شد و به شکل شگفت‌انگیزی واردات غذا از غرب افزایش یافت؛ به قول یک پژوهشگر مواد غذایی -چه به شکل خام و چه فرآوری شده- مانند سیل به بازار روسیه سرازیر شد. میلیون‌ها هکتار قطعات زمین متروکه و دوباره با پوشش گیاهی و جنگل پوشیده شدند؛ چیزی که می‌توانیم به عنوان منفعت مستقیم محیط زیست درنظر بگیریم.

اما رشد جنگل‌ها و مراتع اثرات غیرمستقیمی هم دارند از جمله جذب و جایگزینی کربن. جذب کربن در جنگل‌ها به این صورت است که گیاهان دی‌اکسید کربن را طی فرآیند فتوسنتز از اتمسفر جذب و در بافت گیاهی‌شان ذخیره می‌کنند. طی این فرآیند گازهای گلخانه‌ای و اثراتش بر تغییرات آب‌وهوایی نیز کاهش می‌یابد. مقیاس زمین‌های متروکه در شوروی سابق به قدری قابل توجه است که برخی پژوهش‌گران از این صحبت می‌کنند که برای تاثیر بر میزان قاره‌ای و جهانی کربن کافی‌ بوده است. به عبارتی بخشی از رشد انتشار جهانی گازهای گل‌خانه‌ای را جبران کرده و کاهش داده است.
سوال اینجاست؛ چقدر؟ یافته‌های یک پژوهش به ما می‌گویند میزان جذ ب کربن در روسیه، بلاروس و اوکراین بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۷ یک گیگا تن بوده است. پژوهش دیگری که صرفا روی روسیه و قزاقستان انجام گرفته است نیز نتایج مشابهی را نشان می‌دهد، اهمیت موضوع اینجاست که بدانیم این مقادیر برای جبران به ترتیب ۳۶ و ۴۹ درصد از آلودگی فعلی سوخت‌های فسیلی در روسیه و قزاقستان در سال کافی‌ست!

این اعداد و ارقام بیان می‌کنند که فروباشی شوروی به شکلی شگفت‌انگیز راهی ارزان‌ برای سیاست مقابله با تغییرات اقلیمی بوده است. در واقع این اثر کاهشی یک منفعت بدون هزینه برای رشد اقتصادی بوده است (امروزه سیاست‌های مذگور هزینه‌های سنگینی را برای کاهش آلودگی به اقتصاد تحمیل می‌کنند). داده‌های درآمد در ممالک شوروی -طبق عرف رایج در کشورهای کمونیستی- عموما اغراق‌شده‌ بودند، به شکلی که شیب کاهش درآمد تا پیش از فروپاشی دیده نمی‌شد. پس از شروع بازسازی، استانداردهای زندگی از آن دوران پیشی‌گرفتند به شکلی که فروپاشی شوروی هم اقتصاد را بهبود داد و هم آلودگی محیط زیست را کاهش.

در اینجا کمی هم دوز خوش‌بینی را بالا می‌برم؛ چه بسا دوباره هم اتفاق بیافتد!
خوب، امروز شوروی‌ای وجود ندارد که دوباره فروبپاشد. با این حال انبوهی از سیاست‌های حمایتی کشاورزی وجود دارند که بهر‌ه‌کشی و استفاده‌ی افراطی از زمین را تشویق می‌کنند. به داده‌های کشورهای سازمان رشد و توسعه اقتصادی توجه کنید که چطور تولیدکنندگان برای فعالیت‌های مختلف کشاورزی حمایت می‌شوند. سطح حمایت‌های دولتی بالا و همچنان در حال افزایش است.حذف این حمایت‌ها به این معناست که روش‌های کشاورزی باید به سمت استفاده‌ی کمتر از زمین تغییر کنند، که کمک می‌کند تا آنچه را که با فروپاشی شوروی واقع شد شبیه‌سازی کنیم با منافعی از قبیل کاهش بار مالیات روی دوش شهروندان بابت اقدامات حمایتی دولتی.

در واقع داده‌های مشابه در کشورهای سازمان رشد و توسعه اقتصادی نشان می‌دهد مشوق‌های دولت‌های اروپایی بیش از سایر بخش‌ها مایل به دام‌داری‌ست. نتیجه تولید بیشتر محصولات این بخش خواهد بود که در محاسبات سهم بزرگی از آلودگی جهانی گازهای گل‌خانه‌ای را در اختیار دارد. توقف یارانه‌ها فعالیت‌های آلوده‌کننده را کاهش داده و مالیات‌دهندگان را از بار حمایت از تولید با بازدهی پایین رها می‌کند.

در تمام این موارد یک درس ساده نهفته‌ست، چیزی که سیاست‌های کاهش تغییرات اقلیمی نیازمندند مداخلات و تجویزهای دولتی نیست، بلکه دقیقا این است که دولت‌ها عقب بایستند.

✅ @karkhone