مصرف‌گرایی نازل: تسکین کوتاه‌مدت به جای آینده
فقیر بودن گران است
در نگاه اول عجیب است که جامعه‌ای فقیرتر شود و در همان حال بیشتر مصرف کند. اما مصرف‌گرایی امروز در ایران از سر رفاه نیست، از سر بی‌افقی است. وقتی تورم سال‌به‌سال ارزش پول را می‌بلعد، پس‌انداز بی‌معنا می‌شود. خرید خانه هم برای بیشتر خانواده‌ها به رویایی دست‌نیافتنی تبدیل شده است.
در چنین وضعی منطق اقتصادی خانوار از سرمایه‌گذاری برای فردا به مصرف فوری امروز می‌چرخد: «تا ارزش پول نریخته، خرجش کن». این مصرف بیشتر به سمت کالاهای ارزان، کم‌دوام و نمایشی می‌رود: گوشی گران با وام و قسط، لباس بی‌کیفیتی که چند ماه بیشتر دوام نمی‌آورد، خوراکی فرآوری‌شده ارزان به جای غذای تازه، و خریدهای تکانشی آنلاین.
شبکه‌های اجتماعی هم این میل را تشدید می‌کنند. کسی که راهی به ارتقای واقعی جایگاه اجتماعی‌اش نمی‌بیند، با نمایش مصرف احساس ارزشمندی لحظه‌ای را جبران می‌کند. روانشناسان به این پدیده «مصرف جبرانی» می‌گویند، یعنی خریدی که قرار است خلأ امید و کنترل بر زندگی را پر کند. هم‌زمان مصرف‌هایی که انسان را می‌سازند، مثل کتاب، آموزش مهارت، هنر، ورزش و مراقبت سلامت، نخستین قلم‌هایی‌اند که از سبد خانوار حذف می‌شوند.
اما شاید بی‌صداترین قربانی این منطق، خرید پایدار و سبز باشد.
کالای پایدار معمولاً هزینه اولیه بیشتری دارد و سودش در بلندمدت برمی‌گردد. فقر و تورم دقیقاً همین توانِ دیدن و پرداختن برای بلندمدت را از خانوار می‌گیرند.
چند نمونه روزمره این را روشن می‌کند: لوازم خانگی: خانواده‌ای که یخچال، کولر یا بخاری نو لازم دارد، به جای مدل کم‌مصرف با برچسب انرژی بالا، ارزان‌ترین مدل پرمصرف یا دست‌دوم فرسوده را می‌خرد، حتی اگر در چند سال قبض بیشتری بپردازد. مسکن استیجاری: مستأجری که هر سال با افزایش اجاره ناچار به جابه‌جایی است، انگیزه‌ای برای عایق‌کاری، پنجره دوجداره، لامپ کم‌مصرف یا آبگرمکن خورشیدی ندارد.
صاحبخانه هم دلیلی برای سرمایه‌گذاری در خانه‌ای نمی‌بیند که در آن زندگی نمی‌کند. خوراک: میوه و سبزی ارگانیک، محصول محلی کشاورزی پایدار یا لبنیات باکیفیت، جای خود را به ارزان‌ترین و فرآوری‌شده‌ترین کالای بازار می‌دهند. بسته‌بندی: کیسه و ظرف پلاستیکی یکبارمصرف از ظرف و کیسه بادوام جلو می‌افتد. حمل‌ونقل: خودروی فرسوده و پرمصرف سال‌ها بیشتر در خیابان می‌ماند، چون خانوار نه توان خرید خودروی کم‌مصرف را دارد و نه به حمل‌ونقل عمومی مناسب دسترسی دارد.
تعمیر: حتی فرهنگ قدیمی ایرانی تعمیر، نگهداری و استفاده طولانی از وسایل ضعیف می‌شود، چون کالای ارزان و بی‌کیفیتِ امروز اصلاً تعمیرپذیر نیست. یارانه سنگین انرژی هم این چرخه را تقویت می‌کند. وقتی هزینه واقعی برق و گاز پنهان می‌ماند، انگیزه‌ای برای بهینه‌سازی مصرف باقی نمی‌ماند.
نتیجه همان تناقض آشناست که «فقیر بودن گران است». کالای ارزان و کم‌دوام در بلندمدت گران‌تر تمام می‌شود، قبض انرژی و هزینه تعویض را بالا می‌برد و زباله بیشتری تولید می‌کند.
مصرف پایدار به امتیازی طبقاتی بدل می‌شود که فقط اقلیت مرفه توان انتخابش را دارد.
در همین حال بار آلودگی هوا، زباله و فرسایش محیط زیست بیش از همه بر دوش ساکنان حاشیه شهرها و مناطق محروم می‌افتد، یعنی همان کسانی که امکان انتخاب سبز نداشتند.
اینجا فقر و بحران محیط زیستی به هم گره می‌خورند.
از همین رو هر سیاست زیست‌محیطی مؤثر در آینده ایران ناگزیر باید با کاهش فقر همراه باشد. راه‌هایی مثل وام یا یارانه هدفمند برای تجهیزات کم‌مصرف، برنامه بهینه‌سازی انرژی خانه‌های استیجاری، حمایت از بازار محصولات محلی و تقویت حمل‌ونقل عمومی می‌توانند انتخاب سبز را از امتیازی طبقاتی به حقی همگانی تبدیل کنند.
#فقر
🆔@azambahramiran
فقیر بودن گران است
در نگاه اول عجیب است که جامعه‌ای فقیرتر شود و در همان حال بیشتر مصرف کند. اما مصرف‌گرایی امروز در ایران از سر رفاه نیست، از سر بی‌افقی است. وقتی تورم سال‌به‌سال ارزش پول را می‌بلعد، پس‌انداز بی‌معنا می‌شود. خرید خانه هم برای بیشتر خانواده‌ها به رویایی دست‌نیافتنی تبدیل شده است.
در چنین وضعی منطق اقتصادی خانوار از سرمایه‌گذاری برای فردا به مصرف فوری امروز می‌چرخد: «تا ارزش پول نریخته، خرجش کن». این مصرف بیشتر به سمت کالاهای ارزان، کم‌دوام و نمایشی می‌رود: گوشی گران با وام و قسط، لباس بی‌کیفیتی که چند ماه بیشتر دوام نمی‌آورد، خوراکی فرآوری‌شده ارزان به جای غذای تازه، و خریدهای تکانشی آنلاین.
شبکه‌های اجتماعی هم این میل را تشدید می‌کنند. کسی که راهی به ارتقای واقعی جایگاه اجتماعی‌اش نمی‌بیند، با نمایش مصرف احساس ارزشمندی لحظه‌ای را جبران می‌کند. روانشناسان به این پدیده «مصرف جبرانی» می‌گویند، یعنی خریدی که قرار است خلأ امید و کنترل بر زندگی را پر کند. هم‌زمان مصرف‌هایی که انسان را می‌سازند، مثل کتاب، آموزش مهارت، هنر، ورزش و مراقبت سلامت، نخستین قلم‌هایی‌اند که از سبد خانوار حذف می‌شوند.
اما شاید بی‌صداترین قربانی این منطق، خرید پایدار و سبز باشد.
کالای پایدار معمولاً هزینه اولیه بیشتری دارد و سودش در بلندمدت برمی‌گردد. فقر و تورم دقیقاً همین توانِ دیدن و پرداختن برای بلندمدت را از خانوار می‌گیرند.
چند نمونه روزمره این را روشن می‌کند: لوازم خانگی: خانواده‌ای که یخچال، کولر یا بخاری نو لازم دارد، به جای مدل کم‌مصرف با برچسب انرژی بالا، ارزان‌ترین مدل پرمصرف یا دست‌دوم فرسوده را می‌خرد، حتی اگر در چند سال قبض بیشتری بپردازد. مسکن استیجاری: مستأجری که هر سال با افزایش اجاره ناچار به جابه‌جایی است، انگیزه‌ای برای عایق‌کاری، پنجره دوجداره، لامپ کم‌مصرف یا آبگرمکن خورشیدی ندارد.
صاحبخانه هم دلیلی برای سرمایه‌گذاری در خانه‌ای نمی‌بیند که در آن زندگی نمی‌کند. خوراک: میوه و سبزی ارگانیک، محصول محلی کشاورزی پایدار یا لبنیات باکیفیت، جای خود را به ارزان‌ترین و فرآوری‌شده‌ترین کالای بازار می‌دهند. بسته‌بندی: کیسه و ظرف پلاستیکی یکبارمصرف از ظرف و کیسه بادوام جلو می‌افتد. حمل‌ونقل: خودروی فرسوده و پرمصرف سال‌ها بیشتر در خیابان می‌ماند، چون خانوار نه توان خرید خودروی کم‌مصرف را دارد و نه به حمل‌ونقل عمومی مناسب دسترسی دارد.
تعمیر: حتی فرهنگ قدیمی ایرانی تعمیر، نگهداری و استفاده طولانی از وسایل ضعیف می‌شود، چون کالای ارزان و بی‌کیفیتِ امروز اصلاً تعمیرپذیر نیست. یارانه سنگین انرژی هم این چرخه را تقویت می‌کند. وقتی هزینه واقعی برق و گاز پنهان می‌ماند، انگیزه‌ای برای بهینه‌سازی مصرف باقی نمی‌ماند.
نتیجه همان تناقض آشناست که «فقیر بودن گران است». کالای ارزان و کم‌دوام در بلندمدت گران‌تر تمام می‌شود، قبض انرژی و هزینه تعویض را بالا می‌برد و زباله بیشتری تولید می‌کند.
مصرف پایدار به امتیازی طبقاتی بدل می‌شود که فقط اقلیت مرفه توان انتخابش را دارد.
در همین حال بار آلودگی هوا، زباله و فرسایش محیط زیست بیش از همه بر دوش ساکنان حاشیه شهرها و مناطق محروم می‌افتد، یعنی همان کسانی که امکان انتخاب سبز نداشتند.
اینجا فقر و بحران محیط زیستی به هم گره می‌خورند.
از همین رو هر سیاست زیست‌محیطی مؤثر در آینده ایران ناگزیر باید با کاهش فقر همراه باشد. راه‌هایی مثل وام یا یارانه هدفمند برای تجهیزات کم‌مصرف، برنامه بهینه‌سازی انرژی خانه‌های استیجاری، حمایت از بازار محصولات محلی و تقویت حمل‌ونقل عمومی می‌توانند انتخاب سبز را از امتیازی طبقاتی به حقی همگانی تبدیل کنند.
#فقر
🆔@azambahramiran
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment