✳️ مصدر سپَردَن در شاهنامه؟
❇️ ابوالفضل خطیبی
در شاهنامه صیغه‌های مختلف مصدر سپردن فراوان به کار رفته است که معانی آن را می‌توان در دو گروه طبقه‌بندی کرد: یکی از مصدر پهلوی abespārdan یا abespurdan (بن مضارع: abespār؛ فارسی: سِپَر و سِپار) به معنی «واگذار کردن و تفویض کردن» (از ریشۀ spar- به معنی «رها کردن، از دست دادن») و دیگری از مصدر پهلوی spurdan (بن مضارع: spar؛ فارسی: سِپَر) به معانی «طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن» (از ریشۀ spar- به معنی «جَستن، پریدن، لگد کردن»).
در موردِ مصدر سپُردن در معانی «طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن» ، چنانکه جایگاه قافیۀ بیت‌ها نشان می‌دهد، صیغه‌های امر و مضارعِ آن، همه جا با فتح «پ» تلفظ می‌شود (مثلاً بسپَر و بسپَرَد)، ولی صیغۀ ماضی آن از مصدر سپُردن گرفته شده و– بازهم چنانکه قافیۀ بیت‌ها نشان می‌دهند- با ضمِّ «پ» تلفظ می‌شود (مثلاً سپُرد و بسپُرد). اینک برای هریک، نمونه‌هایی از شاهنامه می‌آوریم:
امر: برين پند من باش و مگذر ازين/ بجز بر ره راست مسپَر زَمين
مضارع: بدين شيرمرديّ و چندين خرد/ گمان مرا زيرِ پي بسپَرَد
ماضی: بسی بی‌پدر کرد فرزندِ خُرد/ بسی کوه و رود و بیابان سپُرد
در شاهنامه در بیش از ده بیت، سپُردن در معنی یاد شده، در زمان ماضی، سپُرد تلفظ می‌شود و با واژه‌هایی چون خُرد و گُرد و شمُرد بمُرد قافیه شده و در هیچ بیتی نیست که در محل قافیه بتوان سپَرْد تلفظ کرد. بنابر این، فعل ماضی سپُرد و صورت دیگر آن بسپُرْد در غیر محلِّ قافیه نیز باید به همین سان تلفظ شود نه به‌سانِ سپَرد و بسپَرْد. مثلاً در بیت زیر باید سپُردی تلفظ شود نه سپَردی، چنانکه استاد نازنین ما دکترخالقی مطلق در چاپ جدید سخن ضبط کرده‌اند:
سران را سپَردی سر، ایدر بمان/ گه آمد که بر تو سر آید زمان
استاد خالقی مطلق در واژه‌نامۀ پایان جلد یکم یادداشت‌های شاهنامه، برای سپردن دو مدخل در نظر گرفته است: یکی سپَردن در معنی «طی کردن، رفتن، لگد کردن، کوبیدن و گذشتن» با ارجاعات فراوان به بیت‌های شاهنامه و دیگری سپُردن با دو تفکیک معنایی: یکی «رفتن، طی کردن» با یک شاهد زیر:
به‌گيتي در از پهلوانان گُرد/ پی زال را كس نيارد سپُرد
و دیگری، معنی متداول آن یعنی «واگذار کردن و به دیگری دادن» با ارجاعات دیگر. بر این اساس، استاد خالقی هم در چاپ هشت جلدی و هم در چاپ جدید سخن در همه جا، در محل‌های غیر قافیه، فعل ماضی سپرد/ بسپرد را از مصدر سپَردن (به معانی طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن) گرفته و سپَرد/ بسپَرد ضبط کرده است، در حالی که در همه جا سپُرد/ بسپُرد، از مصدر سپُردن درست‌تر می‌نماید. مثلاً به موارد زیر توجه فرمایید:
پس ابليس وارونه آن ژرف چاه/ به خاک اندرآگند و بسپَرد راه
سياوش چو بشنيد بسپَرد راه/ پذيره شدش تازنان با سپاه
نگارندۀ این سطور نیز در تصحیح جلد هفتم شاهنامۀ استاد خالقی به پیروی از استاد، در دو بیت زیر به خطا بسپَرد ضبط کرده است:
همه کوه بسپَرد يک‌يک به پاي/ برِ رنجِ او هم نيامد به‌جای
بسی پيل بسپَرد مردم به‌پای/ نشد زآن سپه ده يکی بازِ جای
بنابر این، از آنجا که در شاهنامه در همه جا در محلِّ قافیه، صورت ماضی فعل سپردن به معنی «طی کردن، لگدکوب کردن» و معانی نزدیک به آن، سپُرد تلفظ می‌شود، نمی‌توان به وجود مصدر سپَردن در کنار سپُردن اطمینان یافت. مگر آنکه شواهدی از کاربرد قطعی سپَرْد و بسپَرْد یافت شود. برخی فعل‌های دیگر زبان فارسی مانند شمُردن و بُردن نیز از همین قاعده پیروی می‌کنند و برای آنها نیز مصدرهای شُمَرْدَن و بَردَن نمی‌توان فرض کرد. در شاهنامه فعل امر شُمُردَن، شُمَر تلفظ می‌شود و با هنر قافیه شده است:
درِ پادشا همچو دریا شمَر/ پرستنده ملّاح و کِشتی هنَر
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ ابوالفضل خطیبی
در شاهنامه صیغه‌های مختلف مصدر سپردن فراوان به کار رفته است که معانی آن را می‌توان در دو گروه طبقه‌بندی کرد: یکی از مصدر پهلوی abespārdan یا abespurdan (بن مضارع: abespār؛ فارسی: سِپَر و سِپار) به معنی «واگذار کردن و تفویض کردن» (از ریشۀ spar- به معنی «رها کردن، از دست دادن») و دیگری از مصدر پهلوی spurdan (بن مضارع: spar؛ فارسی: سِپَر) به معانی «طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن» (از ریشۀ spar- به معنی «جَستن، پریدن، لگد کردن»).
در موردِ مصدر سپُردن در معانی «طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن» ، چنانکه جایگاه قافیۀ بیت‌ها نشان می‌دهد، صیغه‌های امر و مضارعِ آن، همه جا با فتح «پ» تلفظ می‌شود (مثلاً بسپَر و بسپَرَد)، ولی صیغۀ ماضی آن از مصدر سپُردن گرفته شده و– بازهم چنانکه قافیۀ بیت‌ها نشان می‌دهند- با ضمِّ «پ» تلفظ می‌شود (مثلاً سپُرد و بسپُرد). اینک برای هریک، نمونه‌هایی از شاهنامه می‌آوریم:
امر: برين پند من باش و مگذر ازين/ بجز بر ره راست مسپَر زَمين
مضارع: بدين شيرمرديّ و چندين خرد/ گمان مرا زيرِ پي بسپَرَد
ماضی: بسی بی‌پدر کرد فرزندِ خُرد/ بسی کوه و رود و بیابان سپُرد
در شاهنامه در بیش از ده بیت، سپُردن در معنی یاد شده، در زمان ماضی، سپُرد تلفظ می‌شود و با واژه‌هایی چون خُرد و گُرد و شمُرد بمُرد قافیه شده و در هیچ بیتی نیست که در محل قافیه بتوان سپَرْد تلفظ کرد. بنابر این، فعل ماضی سپُرد و صورت دیگر آن بسپُرْد در غیر محلِّ قافیه نیز باید به همین سان تلفظ شود نه به‌سانِ سپَرد و بسپَرْد. مثلاً در بیت زیر باید سپُردی تلفظ شود نه سپَردی، چنانکه استاد نازنین ما دکترخالقی مطلق در چاپ جدید سخن ضبط کرده‌اند:
سران را سپَردی سر، ایدر بمان/ گه آمد که بر تو سر آید زمان
استاد خالقی مطلق در واژه‌نامۀ پایان جلد یکم یادداشت‌های شاهنامه، برای سپردن دو مدخل در نظر گرفته است: یکی سپَردن در معنی «طی کردن، رفتن، لگد کردن، کوبیدن و گذشتن» با ارجاعات فراوان به بیت‌های شاهنامه و دیگری سپُردن با دو تفکیک معنایی: یکی «رفتن، طی کردن» با یک شاهد زیر:
به‌گيتي در از پهلوانان گُرد/ پی زال را كس نيارد سپُرد
و دیگری، معنی متداول آن یعنی «واگذار کردن و به دیگری دادن» با ارجاعات دیگر. بر این اساس، استاد خالقی هم در چاپ هشت جلدی و هم در چاپ جدید سخن در همه جا، در محل‌های غیر قافیه، فعل ماضی سپرد/ بسپرد را از مصدر سپَردن (به معانی طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن) گرفته و سپَرد/ بسپَرد ضبط کرده است، در حالی که در همه جا سپُرد/ بسپُرد، از مصدر سپُردن درست‌تر می‌نماید. مثلاً به موارد زیر توجه فرمایید:
پس ابليس وارونه آن ژرف چاه/ به خاک اندرآگند و بسپَرد راه
سياوش چو بشنيد بسپَرد راه/ پذيره شدش تازنان با سپاه
نگارندۀ این سطور نیز در تصحیح جلد هفتم شاهنامۀ استاد خالقی به پیروی از استاد، در دو بیت زیر به خطا بسپَرد ضبط کرده است:
همه کوه بسپَرد يک‌يک به پاي/ برِ رنجِ او هم نيامد به‌جای
بسی پيل بسپَرد مردم به‌پای/ نشد زآن سپه ده يکی بازِ جای
بنابر این، از آنجا که در شاهنامه در همه جا در محلِّ قافیه، صورت ماضی فعل سپردن به معنی «طی کردن، لگدکوب کردن» و معانی نزدیک به آن، سپُرد تلفظ می‌شود، نمی‌توان به وجود مصدر سپَردن در کنار سپُردن اطمینان یافت. مگر آنکه شواهدی از کاربرد قطعی سپَرْد و بسپَرْد یافت شود. برخی فعل‌های دیگر زبان فارسی مانند شمُردن و بُردن نیز از همین قاعده پیروی می‌کنند و برای آنها نیز مصدرهای شُمَرْدَن و بَردَن نمی‌توان فرض کرد. در شاهنامه فعل امر شُمُردَن، شُمَر تلفظ می‌شود و با هنر قافیه شده است:
درِ پادشا همچو دریا شمَر/ پرستنده ملّاح و کِشتی هنَر
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment