اطلاعاتی درباره همسر / همسران نظامی گنجه ای
محمّد طاهری خسروشاهی
در منابع تاريخي براي نظامي گنجهاي سه ازدواج نوشته اند و اين البته از محتواي سرودههاي شاعر نيز به دست ميآيد. آنچه در زمينه ازدواج نظامي بايد گفت عمدتاً پيرامون همسر اوّل اوست كه گويا تا پايان عمر نيز وفاي قلبي شاعر را به همراه داشته است.
نخستين ازدواج نظامي چنانچه معروف است با زني «آفاق» نام صورت گرفته كه از زنان زيباروي تركان قبچاق بوده است.
ماجراي آشنايي نظامي با اين «همايون پيكر نغز و خردمند» نيز چنين است كه شاه اخستان؛ فرمانرواي شروان و داراي دربند كه با شاعر حكيم گنجه مراوده قلمي داشت، «يك بار كنيزك زيبايي آفاق نام از تركان قبچاق را به شاعر هديه كرد» (زرينكوب). نكته مهم در اين خصوص اين است كه برخي از محققان معاصر اين هديه را، تحفهاي از ملك فخرالدين بهرامشاه از امراي آل منگوجك دانستهاند كه در ازاي دريافت نسخهاي از مخزنالاسرار به شاعر بخشيده است.
ظاهراً اين سخن، نخستين بار از سوي مرحوم وحيد دستگردي مطرح شده است.منتها اين سخن كه در اغلب يادداشتهاي مربوط به نظامي پژوهی و در متابعت از نوشته مرحوم وحيد درج شده است با واقعيت تاريخي مطابقت ندارد.
چنانچه بهرامشاه در قبالِ دريافت مخزنالاسرار اين هديه را به شاعر جوان و حدوداً سي و چند ساله گنجه بخشيده بود، ميبايست اشارهاي به آفاق در متن مخزنالاسرار نيامده باشد. اين در حالي است كه گمان ميرود منظور شاعر در مقدمه مخزنالاسرار از «تُرك قصبپوش»، همين زن ترك قبچاقي يعني آفاق باشد. از اين گذشته نظامي در منظومة خسرو و شيرين و آنجا كه در قصّه غمانگيز مرگ شيرين به ياد آفاق ميافتد، او را يادگاري از «داراي دربند» ميداند كه در متون تاريخي لقب «شاه اخستان و فرمانرواي شروان» فقط براي او آمده است؛ در حالي كه فخرالدين بهرامشاه، پادشاه ارزنجان روم بود.
ظاهراً نخستين بار «برتَلس» در کتاب نظامی(1936)متوجّه اين ناهمخواني شده و نوشته است: «شناخته نيست كه بهرام شاه در برابر پيشكشي مخزنالاسرار چه هديهاي به نظامي ميدهد، ولي فرمانرواي ديگري ـ فرمانرواي دربند ـ در برابر استعداد شاعر، به حيرت ميافتد و براي او يك كنيزك جوان به نام آفاق هديه ميكند»
به نظر نگارنده چنين ميرسد كه نظامي پيش از سرودن مخزنالاسرار با آفاق ازدواج كرده بود.
از مثنوي اقبالنامه چنين ميآيد كه نظامي پس از مرگ آفاق، دو ازدواج ديگر نيز داشته است كه البته اين دو بار نيز با مرگ هر دو همسر، خاطره تلخ جدايي از آفاق، براي او زنده شده است.
براساس قرائن تاريخي و بر طبق آنچه از اقبالنامه برميآيد، مقارن پايان نظم مثنوي ليلي و مجنون، شاعر اين همسر دوّم را نيز از دست ميدهد. همسري كه فقط چند سال توانست با او پيوند زناشويي داشته باشد. آن مايه خستگي و فترتي كه پس از پايان سرايش ليلي و مجنون در انديشه شاعر موج ميزند، شايد ناشي از مرگ اين همسر دوّم باشد.
اگرچه از نام و نشان اين همسر دوّم، اطلاعي در دست نيست، تنها در اقبالنامه به مرگ تلخ او اشاره كرده كه ظاهراً در روز «عيد قربان» اتفاق افتاده است.
زرينكوب معتقد است كه مقارن سرودن منظومه اسكندرنامه شاعر ازدواج سوّم خود را نيز به انجام رسانيده بود. ظاهراً دليل اين محقق ارجمند، مشاهده مايههاي نشاط و ريزهكاريهاي ادبي موجود در اين منظومه و لحن شوخ و شنگِ شاعر در آن است. اگرچه به صِرف اين دلايل نميتوان ازدواج سوّم شاعر را اثبات كرد، لكن اشاره شاعر به مرگ همسر سوّم در اين منظومه، ميتواند دليلي قطعي بر وجود اين زن در ايّام سرايش اسكندرنامه باشد.
اینک چند بيتي از مثنوي اقبالنامه را ذكر ميكنم كه شاعر در آن به مرگ همسران خويش تصريح ميكند و اظهار ميدارد كه «هرگاه كتابي را به پايان بردم و خواستم جشني بگيرم، عروسي جوان را از دست دادم و به سوگ او نشستم»:
مرا طالعي طرفه هست از سخن
كه چون نو كنم داستان كهن
در آن عيد كان شكرافشان كنم
عروسي شكرخنده قربان كنم
چو حلواي شيرين همي ساختم
ز حلواگري خانه پرداختم
چو بر گنج ليلي كشيدم حصار
دگر گوهري كردم آنجا نثار
رباينده چرخ آن چنانش ربود
كه گفتي كه تا بود هرگز نبود
كنون نيز چون شد عروسي بهسر
به رضوان سپردم عروسي دگر
ندانم كه با داغ چندين عروس
چگونه كنم قصّه روم و روس
به ار نارم اندوه پيشينه پيش
بدينداستان خوش كنم وقتخويش
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan