✳️ «گذاشتن» یا «گزاردن» یا «گذاردن»؟
✳️ بخش : اول
❇️ یکی از دشواری‌های املاییِ نسبتاً دیرپا در زبانی فارسی، طرز نوشتن واژه‌هایی است که «گذار» یا «گزار» بخشی از آن‌ها است. بعضی «گله‌گذار» می‌نویسند و بعضی «گله‌گزار». کسانی «سپاسگزار»ند و کسانی «سپاسگذار». عده‌ای می‌نویسند «فروگذار» و عده‌ای می‌نویسند «فروگزار».
دشواری از آنجا ناشی می‌شود که در فارسی، دو مصدر «گذاشتن» و «گزاردن» وجود دارد که با وجود تمایز معنایی، بن مضارعشان ازنظر آوایی یکسان است: gozār. به‌بیان دیگر، «گذار» (از مصدر «گذاشتن») با «گزار» (از مصدر «گزاردن») هم‌آوا است و این هم‌آوایی به درهم‌آمیختن املا انجامیده است.
چنان‌که در واژه‌نامه‌ها و بعضی از منابع درست‌نویسی آمده، معنی اولیۀ «گذاشتن» عبارت است از «قراردادن چیزی در جایی»؛ مثلاً: «لیوان را روی میز می‌گذارم.» اما این کلمه همیشه به این معنی نیست و معنی‌هایی مَجازی نیز دارد؛ ازجمله: «وضع‌کردن، تأسیس‌کردن، برجای‌نهادن، اجازه‌دادن». براین‌اساس، فهرست شماری از واژه‌ها که املایش فقط با «ذ» صحیح است، به این قرار است (این فهرست را با اندکی دخل‌وتصرف، از صفحۀ ۱۰۰ کتاب «دست‌نامۀ ویرایش» برداشته‌ام):
اثرگذاری، ارزش‌گذاری، اسم‌گذاری، اعراب‌گذاری، انگشت‌گذاری، بارگذاری، بمب‌گذاری، بنیادگذاری، بنیان‌گذاری، پایه‌گذاری، تأثیرگذاری، تاج‌گذاری، تخمک‌گذاری، تخم‌گذاری، جدول‌گذاری، حرکت‌گذاری، رمزگذاری، ریل‌گذاری، سپرده‌گذاری، سرمایه‌گذاری، شماره‌گذاری، علامت‌گذاری، عمامه‌گذاری، فاصله‌گذاری، فروگذاری، قیمت‌گذاری، کدگذاری، گروگذاری، مین‌گذاری، نام‌گذاری، نشانه‌گذاری، نقطه‌گذاری، واگذاری، هدف‌گذاری.
ازسوی دیگر، «گزاردن» چنین معنی‌هایی می‌دهد: «به‌جاآوردن، اداکردن، اجراکردن، انجام‌دادن، بیان‌کردن، شرح‌کردن، توضیح‌دادن، ترجمه‌کردن، تعبیرکردن، پرداختن»؛ چنان‌که از «نمازگزاردن» و «حج‌گزاردن» و «خواب‌گزاردن» و «پیغام‌گزاردن» و «خراج‌گزاردن» مشخص است. فهرست شماری از واژه‌ها که املایش فقط با «ز» صحیح است، به این قرار است (این فهرست را از صفحۀ ۱۰۱ کتاب «دست‌نامۀ ویرایش» برداشته‌ام):
برگزاری، پیغام‌گزاری، حج‌گزاری، خبرگزاری، خدمتگزاری، خواب‌گزاری، سپاسگزاری، سجده‌گزاری، شکرگزاری، گله‌گزاری، نمازگزاری.
بااین‌حال، دسته‌ای از واژه‌ها هست که هم با «گذاشتن» معنی‌دار است و هم با «گزاردن». به‌عبارت دیگر، بسته به معنی مدنظر، این‌گونه واژه‌ها را باید در جاهایی با «گذار» و در جاهایی با «گزار» نوشت. از این میان، می‌توان به جفت‌واژه‌های «بدعت‌گذار/بدعت‌گزار»، «سنت‌گذار/سنت‌گزار»، «قانون‌گذار/قانون‌گزار» اشاره کرد. به‌طور کلی، در زیرساخت مفهومی این جفت‌واژه‌ها کنشی همسو و هم‌راستا وجود دارد؛ به این معنی که کسی بنای کاری را می‌گذارد («گذارنده») و دیگری آن کار را ادامه می‌دهد («گزارنده»):
بدعت‌گذار: کسی که بدعت را راه می‌اندازد
بدعت‌گزار: کسی که به بدعت عمل می‌کند
قانون‌گذار: کسی که قانون را وضع می‌کند
قانون‌گزار: کسی که به قانون عمل می‌کند
سنت‌گذار: کسی که سنت را ایجاد می‌کند
سنت‌گزار: کسی که سنت را به جا می‌آورد
با این توضیحات، بد نیست به «احترام‌گذاشتن/احترام‌گزاردن» نیز نظری بیفکنیم. برپایۀ توضیحاتی که در بالا آمد، منطقی و درست این است که «احترام» را با «گزاردن» هم‌نشین کنیم و نه با «گذاشتن»؛ چراکه «احترام» نیز مانند «سپاس» و «شکر» و «حق»، به‌جاآوردنی (=گزاردنی) است. ولی در زبان همیشه استثناهایی وجود دارد و «احترام‌گذاشتن» از جمله استثناهای این قاعده است؛ همچنان‌که مثلاً دو کلمۀ «صد» و «شصت» را هم به‌دلایلی منطقی باید به‌شکل «سد» و «شست» بنویسیم ولی چنین نمی‌کنیم (خواندن مطلب این صفحه این دو مثال را به یادم آورد).
امروزه همه‌جا «احترام» را با «گذاشتن» می‌نویسند و بر زبان می‌آورند. شاید علت این باشد که این واژه چنان در زبان جا افتاده که نمی‌شود تغییرش داد. برای تغییردادنش هم دشواریِ اصلی در گفتار است و به‌طور مشخص، صورت‌های ماضیِ این فعل در گفتار. همان‌گونه که گفته شد، بن مضارع «گذاشتن» و «گزاردن» ازنظر آوایی، یکسان است و بنابراین، در فعل‌های مضارع به‌آسانی می‌توان این دو را به‌جای هم به کار برد؛ مثلاً به‌جای «احترام می‌گذارم» و «احترام بگذارید» می‌توان گفت و نوشت: «احترام می‌گزارم» و «احترام بگزارید». اما بن ماضی این دو فعل با هم تفاوت می‌کند («گذاشت» و «گزارد») و ازاین‌رو، اگر مثلاً به‌جای «احترام گذاشتم» و «احترام گذاشتید» بگوییم «احترام گزاردم» و «احترام گزاردید»، به‌ویژه در گفتارِ روزمره، لحن بیان بی‌اندازه رسمی و ادبی و غیرطبیعی می‌شود. به‌عقیدۀ من، یکی از دلایل موجه برای پذیرفتن املای «احترام‌گذاشتن» همین است.
ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
✳️ بخش : اول
❇️ یکی از دشواری‌های املاییِ نسبتاً دیرپا در زبانی فارسی، طرز نوشتن واژه‌هایی است که «گذار» یا «گزار» بخشی از آن‌ها است. بعضی «گله‌گذار» می‌نویسند و بعضی «گله‌گزار». کسانی «سپاسگزار»ند و کسانی «سپاسگذار». عده‌ای می‌نویسند «فروگذار» و عده‌ای می‌نویسند «فروگزار».
دشواری از آنجا ناشی می‌شود که در فارسی، دو مصدر «گذاشتن» و «گزاردن» وجود دارد که با وجود تمایز معنایی، بن مضارعشان ازنظر آوایی یکسان است: gozār. به‌بیان دیگر، «گذار» (از مصدر «گذاشتن») با «گزار» (از مصدر «گزاردن») هم‌آوا است و این هم‌آوایی به درهم‌آمیختن املا انجامیده است.
چنان‌که در واژه‌نامه‌ها و بعضی از منابع درست‌نویسی آمده، معنی اولیۀ «گذاشتن» عبارت است از «قراردادن چیزی در جایی»؛ مثلاً: «لیوان را روی میز می‌گذارم.» اما این کلمه همیشه به این معنی نیست و معنی‌هایی مَجازی نیز دارد؛ ازجمله: «وضع‌کردن، تأسیس‌کردن، برجای‌نهادن، اجازه‌دادن». براین‌اساس، فهرست شماری از واژه‌ها که املایش فقط با «ذ» صحیح است، به این قرار است (این فهرست را با اندکی دخل‌وتصرف، از صفحۀ ۱۰۰ کتاب «دست‌نامۀ ویرایش» برداشته‌ام):
اثرگذاری، ارزش‌گذاری، اسم‌گذاری، اعراب‌گذاری، انگشت‌گذاری، بارگذاری، بمب‌گذاری، بنیادگذاری، بنیان‌گذاری، پایه‌گذاری، تأثیرگذاری، تاج‌گذاری، تخمک‌گذاری، تخم‌گذاری، جدول‌گذاری، حرکت‌گذاری، رمزگذاری، ریل‌گذاری، سپرده‌گذاری، سرمایه‌گذاری، شماره‌گذاری، علامت‌گذاری، عمامه‌گذاری، فاصله‌گذاری، فروگذاری، قیمت‌گذاری، کدگذاری، گروگذاری، مین‌گذاری، نام‌گذاری، نشانه‌گذاری، نقطه‌گذاری، واگذاری، هدف‌گذاری.
ازسوی دیگر، «گزاردن» چنین معنی‌هایی می‌دهد: «به‌جاآوردن، اداکردن، اجراکردن، انجام‌دادن، بیان‌کردن، شرح‌کردن، توضیح‌دادن، ترجمه‌کردن، تعبیرکردن، پرداختن»؛ چنان‌که از «نمازگزاردن» و «حج‌گزاردن» و «خواب‌گزاردن» و «پیغام‌گزاردن» و «خراج‌گزاردن» مشخص است. فهرست شماری از واژه‌ها که املایش فقط با «ز» صحیح است، به این قرار است (این فهرست را از صفحۀ ۱۰۱ کتاب «دست‌نامۀ ویرایش» برداشته‌ام):
برگزاری، پیغام‌گزاری، حج‌گزاری، خبرگزاری، خدمتگزاری، خواب‌گزاری، سپاسگزاری، سجده‌گزاری، شکرگزاری، گله‌گزاری، نمازگزاری.
بااین‌حال، دسته‌ای از واژه‌ها هست که هم با «گذاشتن» معنی‌دار است و هم با «گزاردن». به‌عبارت دیگر، بسته به معنی مدنظر، این‌گونه واژه‌ها را باید در جاهایی با «گذار» و در جاهایی با «گزار» نوشت. از این میان، می‌توان به جفت‌واژه‌های «بدعت‌گذار/بدعت‌گزار»، «سنت‌گذار/سنت‌گزار»، «قانون‌گذار/قانون‌گزار» اشاره کرد. به‌طور کلی، در زیرساخت مفهومی این جفت‌واژه‌ها کنشی همسو و هم‌راستا وجود دارد؛ به این معنی که کسی بنای کاری را می‌گذارد («گذارنده») و دیگری آن کار را ادامه می‌دهد («گزارنده»):
بدعت‌گذار: کسی که بدعت را راه می‌اندازد
بدعت‌گزار: کسی که به بدعت عمل می‌کند
قانون‌گذار: کسی که قانون را وضع می‌کند
قانون‌گزار: کسی که به قانون عمل می‌کند
سنت‌گذار: کسی که سنت را ایجاد می‌کند
سنت‌گزار: کسی که سنت را به جا می‌آورد
با این توضیحات، بد نیست به «احترام‌گذاشتن/احترام‌گزاردن» نیز نظری بیفکنیم. برپایۀ توضیحاتی که در بالا آمد، منطقی و درست این است که «احترام» را با «گزاردن» هم‌نشین کنیم و نه با «گذاشتن»؛ چراکه «احترام» نیز مانند «سپاس» و «شکر» و «حق»، به‌جاآوردنی (=گزاردنی) است. ولی در زبان همیشه استثناهایی وجود دارد و «احترام‌گذاشتن» از جمله استثناهای این قاعده است؛ همچنان‌که مثلاً دو کلمۀ «صد» و «شصت» را هم به‌دلایلی منطقی باید به‌شکل «سد» و «شست» بنویسیم ولی چنین نمی‌کنیم (خواندن مطلب این صفحه این دو مثال را به یادم آورد).
امروزه همه‌جا «احترام» را با «گذاشتن» می‌نویسند و بر زبان می‌آورند. شاید علت این باشد که این واژه چنان در زبان جا افتاده که نمی‌شود تغییرش داد. برای تغییردادنش هم دشواریِ اصلی در گفتار است و به‌طور مشخص، صورت‌های ماضیِ این فعل در گفتار. همان‌گونه که گفته شد، بن مضارع «گذاشتن» و «گزاردن» ازنظر آوایی، یکسان است و بنابراین، در فعل‌های مضارع به‌آسانی می‌توان این دو را به‌جای هم به کار برد؛ مثلاً به‌جای «احترام می‌گذارم» و «احترام بگذارید» می‌توان گفت و نوشت: «احترام می‌گزارم» و «احترام بگزارید». اما بن ماضی این دو فعل با هم تفاوت می‌کند («گذاشت» و «گزارد») و ازاین‌رو، اگر مثلاً به‌جای «احترام گذاشتم» و «احترام گذاشتید» بگوییم «احترام گزاردم» و «احترام گزاردید»، به‌ویژه در گفتارِ روزمره، لحن بیان بی‌اندازه رسمی و ادبی و غیرطبیعی می‌شود. به‌عقیدۀ من، یکی از دلایل موجه برای پذیرفتن املای «احترام‌گذاشتن» همین است.
ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment