سرزمین آفتاب تابان


در سال ۱۸۵۳، نیروی دریایی آمریکا به رهبری دریادار متیو پری، به جزیره‌ای نزدیک شد که بیش از دویست سال رابطه‌اش با جهان پیرامون را قطع کرده بود. دریادار پری با شلیک توپ‌های قدرتمندش از ژاپن خواست که با آمریکا قرارداد دوستی امضا کند. در آن لحظه رهبران سیاسی ژاپن در بهت و حیرت فرو رفتند. آنها چاره‌ای جز پذیرش خواسته‌های دریادار پری را نداشتند. فناوری عقب‌مانده‌ی نظامی ژاپن توان رویارویی با آمریکایی‌ها را نداشت. علاوه بر قرارداد دوستی، آمریکا پیمان تجاری نابرابری نیز با ژاپن امضا کرد و اختیار تعرفه‌گذاری گمرکی و محاکمه‌ی مجرمین خارجی را از او گرفت. کشتی‌های اروپایی نیز به دنبال آمریکا راهی ژاپن شدند.

مشابه کشورهای در حال توسعه‌ی امروزی، ژاپن فئودال قرن نوزدهم نیز با نوعی
«جهانی‌سازی» روبرو شده بود. یک شوک بیرونی به ژاپن برخورد و کلّ جامعه را متحول کرد. برخی از فرمانروایان محلی - فئودال‌های سامورایی - رابطه به ضرب سر نیزه را تحقیر ژاپن می‌دانستند و از دست فرمانروای مرکزی خشمگین شدند. احساسات ضد خارجی سراسر قلمروهای فئودالی ژاپن را فرا گرفت و زمینه را برای یک جنگ داخلی مهیا کرد. چند سال بعد حکومت مرکزی سقوط کرد و امپراتورْ 'میجی' به قدرت رسید. امپراتور نوگرای ژاپن که به یاری احساسات خارجی‌هراس سامورایی‌ها به قدرت رسیده بود، در کمال تعجب فرآیند شتابان صنعتی‌سازی و غربی‌سازی ژاپن را کلید زد. برخی از فئودال‌های سامورایی دیدگاهشان را تغییر دادند و با امپراتور همراهی کردند. آن دسته نیز که مخالف نوگرایی بودند، از میدان قدرت به در شدند.

در یک جامعه‌ی بشری، تاریخ در نتیجه‌ی برهم‌کنش نیروهای محرکه‌ی داخلی و داخلی پیشرفت می‌کند. در نمونه‌ی ژاپن، یک نیروی محرکه‌ی خارجی - تهدید نظامی آمریکا - تعادل و توازن اجتماعی را بر هم زد و رخدادهای سلسله‌واری به دنبال آورد که منجر به شکل‌گیری ژاپن توسعه‌یافته شد. نحوه‌ی واکنش یک جامعه به نیروهای محرکه‌ی خارجی مشخص می‌کند که این نیروی محرکه می‌تواند پیشرفت جامعه را انرژی ببخشد یا آن را از نفس بیاندازد.

می‌گویند که ژاپن تنها کشوری بود که سریع‌تر از سایر کشورهای غیر غربی 'انقلاب صنعتی'اش را کلید زد و یک توسعه‌ی صنعتی پایدار تجربه کرد. برخی از پژوهشگران معتقدند که ریشه‌های توسعه‌ی مستمر و پایدار ژاپن را باید در دوران پیش از میجی جستجو کنیم تا بتوانیم منحصربفرد بودن مسیر پیشرفت این کشور را درک کنیم. به عنوان مثال، یک انسان‌شناس ژاپنی به نام تادائو اومسائو معتقد است که موقعیت جغرافیایی ژاپن نقش اساسی در پیشرفت پایدار و مداوم این کشور دارد. مشابه بریتانیا، ژاپن در حاشیه‌ی قاره‌ی اوراسیا قرار دارد و این موقعیت باعث می‌شود که دستاوردهای علمی و فرهنگی جامعه از تاخت‌وتازهای ویرانگر و چپاولگر اقوام بدوی که در مناطق خشک و مرکزی اوراسیا بودند در امان بماند.

از دیدگاه اومسائو، ژاپن در عین مصونیت از شوک‌های منفی بیرونی، قادر بود که دستاوردهای علمی و فرهنگی تمدن‌های بزرگ چین، هند و اسلام در خاورمیانه را وارد کند. موقعیت منحصربفرد جغرافیایی باعث شد که ژاپن شوک‌های ویرانگر خارجی را دفع، و شوک‌های سازنده‌ی خارجی را جذب کند. بریتانیا نیز از موقعیت مشابهی برخوردار بود. اومسائو تا آنجا پیش می‌رود که می‌گوید اگر ژاپن دویست سال انزوا را در دوره‌ی فئودالیته در پیش نمی‌گرفت، همگام با بریتانیا انقلاب صنعتی‌اش را شروع می‌کرد.


نگاه رایجی که نسبت به توسعه‌ی ژاپن وجود دارد، غالباً معطوف به پیشرفت‌های اقتصادی آن در دوران جنگ سرد است؛ حال آنکه به عقیده‌ی برخی از تاریخ‌شناسان اقتصادی، پیشرفت آن دوران ریشه در گذشته‌ی دور ژاپن - خصوصاً نیمۀ دوم قرن نوزدهم - دارد. عوامل پیشامدرنی که زمینه‌ی صنعتی‌سازی شتابان دوره میجی را مهیا کردند عبارتند از توسعه‌ی بخش کشاورزی، بازارهای یکپارچه‌ی ملّی، توسعه‌ی شبکه‌های حمل‌ونقل و توزیع محصول، سنت قوی کاسب‌کاری، توسعه‌ی خدمات تأمین مالی، سطح بالای آموزش جامعه، و حمایت از صنایع سنتی توسط فرمانروایان محلی.

در قرن ۱۵ و ۱۶ میلادی، ژاپن شاهد گسترش چشمگیر زمین‌های کشت‌پذیر بود و این در نتیجه‌ی سرمایه‌گذاری فرمانروایان محلی و کشاورزان تأثیرگذار در پروژه‌های بزرگ مدیریت آب جهت کنترل تندآب‌ها و استفاده‌ی کشاورزی از رودها حاصل شد. در نتیجه‌ی آن جمعیت ژاپن رشد بی‌سابقه‌ای نسبت به جوامع پیشامدرن تجربه کرد. در عین حال، ظهور کشت چندگانه، گونه‌های جدید برنج، کودهای طبیعی و ابزارهای جدید کشت به رشد بهره‌وری کشاورزی انجامید. در آن زمان، کارشناسان کشاورزی برجسته‌ای نظیر میازاکی یاسودا با واردات دانش پیشرفته کشاورزی از چین، کتب راهنمای کشاورزی منتشر کردند و بهره‌وری کشاورزان ژاپنی را بالا بردند. در نتیجه، کشاورزی تجاری شکل گرفت و این به توسعه‌ی بازارها کمک کرد.

ادامه مطلب

✅ @karkhone