📎 داستانِ کوتاه علمی تخیلی 《تِد چیانگ》


این یک اخطار است. با دقت بخوانید.
احتمالا دستگاهِ پیش‌بین را دیده‌اید. میلیون‌ها دستگاه تا بحال به فروش رفته و اگر تا بحال آن را ندیده‌اید، دستگاه کوچکی به اندازه ریموت خودرو است که فقط یک دکمه فشاری و یک چراغ کوچک سبز دارد. اگر دکمه را فشار دهید، چراغ روشن می‌شود. دقیق‌تر اینکه، چراغ یک ثانیه قبل از فشردن دکمه روشن می‌شود.
آن‌ها که از دستگاه استفاده کرده‌اند می‌گویند شبیه یک بازی عجیب است. اگر بخواهید دکمه را پس از روشن شدن چراغ بزنید، بازیِ ساده‌ای خواهد بود و همواره موفق می‌شوید. اما اگر بخواهید دستگاه را فریب دهید، می‌فهمید که غیر ممکن است. اگر سعی کنید دکمه را خیلی سریع و قبل از روشن شدن چراغ بزنید، چراغ بلافاصله روشن می‌شود و شما فرصت نمی‌کنید تا عمل خود را متوقف کنید. و اگر صبر کنید تا چراغ روشن شود تا شما دکمه را فشار ندهید، چراغ هیچ‌گاه روشن نخواهد شد. تا بحال هیچکس موفق نشده دستگاه را فریب دهد.
مداری در قلبِ دستگاه است با یک لوپِ منفی زمانی که سیگنالی به زمان گذشته می‌فرستد. پیامدهای فراگیر این تکنولوژی هنگامی روشن خواهد شد که تاخیر زمانی بیش از یک ثانیه هم به دست آید، اما معضلِ فعلی این است که دستگاه نشان می‌دهد اراده آزاد وجود ندارد.
تا کنون با اتکا به قوانین فیزیک و یا منطق، استدلال شده بود که اراده آزاد یک توهم است. اغلب مردم قبول می‌کردند که آن استدلال‌ها خدشه ناپذیرند، با این وجود چون احساس می‌کردند که اراده آزاد دارند، هنوز آمادگی نداشتند تا عواقب آن را واقعا بپذیرند. دستگاهِ پیش‌بین برای اولین بار اجازه داد تا مردم عدم اراده آزاد را تجربه کنند.
معمولا افراد چند روز و بی‌وقفه با دستگاه بازی می‌‌کنند، به دوستان‌شان نشان می‌دهند و تلاش می‌کنند تا راهی برای فریب دستگاه بیابند. بعد حوصله‌شان سر می‌رود و آن‌را کنار می‌گذارند، اما هیچکس فراموش نمی‌کند که دستگاه چه پیامی به همراه داشته است. در طی هفته‌های آتی، آن‌ها عمیقا درک می‌کنند که آینده گریزناپذیر است. برخی مردم که می‌فهمند انتخابِ آن‌ها اهمیتی ندارد، از انتخاب کردن دست برمی‌دارند. در نهایت، حدود یک سوم از آن‌ها که با دستگاه بازی کرده‌اند در بیمارستان بستری می‌شوند چون حتی تمایل به غذا خوردن نیز دیگر ندارند. وضعیت نهایی چنین افرادی همچون یک لالِ بی‌حرکت است، به کما رفتن در بیداری. آن‌ها حرکت سایر افراد را با چشم دنبال می‌کنند و‌ هر چند که می‌توانند حرکت کنند، اما انگیزه‌ی حرکت را از دست داده‌اند.

سندرم لالِ بی‌حرکت تا قبل از ورود این دستگاه به بازار به ندرت مشاهده شده بود و غالبا به دلیل آسیبی در ناحیه سینگولیت قدامی در مغز بود. اما این سندرم اکنون چون طاعونِ فکری دارد منتشر می‌شود. زمانی حدس می‌زدند شاید اندیشه‌ای وجود داشته باشد که اندیشمند را نابود کند. بعضی گمان می‌کردند که گزاره‌های گودل می‌تواند نظام منطق انسان را خُرد کند. اما معلوم شد آن فکرِ نابود کننده همین باور است که اراده آزاد وجود ندارد. این ایده تا زمانی که عمیقا آن را باور نکنید آسیبی نمی‌زند.
دکترها از مریض‌ها می‌پرسند مگر چه چیزی عوض شده است؟ شما هیچگاه اراده آزاد نداشتید ولی شاد و خوشحال زندگی می‌کردید. کارهایی که الان می‌توانید انجام دهید همان‌قدر آزادانه است که کارهای یک ماه قبل شما آزادانه بود. فرض کنید هیچ چیز عوض نشده و مثل قبل زندگی کنید. و مریض‌ها می‌گویند: ولی اکنون می‌دانم.

برخی استدلال می‌کنند که همین واقعیت که دستگاه چنین تغییری در رفتار ایجاد می‌کند نشان از وجود اراده آزاد دارد. یک موجود خودکار و فاقد اراده را نمی‌توان از زندگی مایوس کرد. قدرت انتخاب داریم چون برخی که دستگاه را تجربه کردند تبدیل به لال بی‌حرکت نشدند. اما متاسفانه این استدلال بر خطاست. هر نوعی از رفتار با دترمینیسم همساز است. یک سیستم جبری دینامیکی ممکن است در دامِ نقاط کششی (اترکتور) بیفتد و سرانجام در نقطه‌ای ثابت شود یا تا ابد بین چند نقطه نوسان کند.

این پیام را دارم از یک سال آینده به شما مخابره می‌کنم. این اولین پیام طولانی است که پس از ساختن مداری با تاخیر منفی در محدوده مگاثانیه به زمان گذشته ارسال می‌شود. پیام‌های بیشتری ارسال خواهد شد اما توصیه اکیدم این است که وانمود کنید اراده آزاد دارید و جوری رفتار کنید که انگار انتخاب‌های شما اهمیت دارند. واقعیت مهم نیست بلکه باورِ شما اهمیت دارد. باور به یک دروغ تنها راه برای اجتناب از بیدار شدن در کما است. بقای تمدن در گرو خودفریبی است.
با این‌حال می‌دانم که از قبل معلوم است چه کسانی لالِ بی‌‌حرکت خواهند شد و کاری از کسی برنمی‌آید. این پیام هم چیزی را عوض نخواهد کرد. پس چرا پیام می‌فرستم؟ چون انتخاب دیگری ندارم.

What is expected from us
(Ted Chiang)
مترجم: امیر رحمانی
@science4lifee