روشنفکران و نقششان در سیاست و اجتماع همواره مورد بحث‌های فراوان بوده است.
شاید بتوان گفت که واقع بینی، شجاعت اخلاقی و آینده نگری از مؤلّفه‌های اصلیِ روشنفکری است. از این گذشته، روشنفکری در آزمونِ لحظاتِ حسّاس و سرنوشت ساز خود را نشان می‌دهد چرا که در شرایط عادی همه می‌توانند «روشنفکر» باشند. ریمون آرون، اندیشمند فرانسوی، وقتی که «افیون روشنفکران» را منتشر می‌کرد سکوت و مماشات را نادرست می‌دانست و همین مسئولیّت وی را به انتشار کتاب افیون روشنفکران در سال ۱۹۵۵متعهّد ساخت.
افیون اشاره‌ای بود به سخن کارل مارکس مبنی بر دین افیون توده هااست و آرون با این اشارۀ تلویحی می‌گفت که مارکسیسم نیز اینک به صورت یک «دین» در آمده که با تعصّب، تقلید و ایمان»، راهِ هر گونه شک و تردید را فرو بسته است.
آرتور کویستلر روشنفکرِ چپ در دوران استالین نوشته است: ما براى شما پیام آورِ راستى بودیم ولى این پیام‌ها در دهان هاى مان به دروغ تبدیل شدند. ما براى شما آزادى به ارمغان آوردیم که در دستان ما به شلّاق تبدیل شد.
ما به شما وعدۀ زندگى دادیم ولى صداى ما به هر کجا رسید، درختان را خشکاند و صداى خش خش برگ‌ها به هوا برخاست

@flith