انصاف

رضا بابایی

1⃣ در اتاق انتظار پزشک نشسته بودم که از بغل‌دستی‌ام شنیدم که به دوست بغل‌دستی‌اش می‌گفت: «در کشور... ماء‌‌الشعیرهایی می‌سازند که اگر کسی روزی یک لیوان از آن بخورد، هیچ وقت دچار سنگ کلیه نمی‌شود.» چند جملۀ دیگر هم دربارۀ پیشرفت آن کشور گفت که الان یادم نیست. اما یکی از جملاتش این بود: «آنها دین ندارند ولی انصاف دارند.»
با خودم گفتم ما با این مردم چه کردیم که فکر می‌کنند دین چیزی غیر از اخلاق و انصاف است. مردم چه تصوری از دین دارند که گمان می‌کنند می‌‌توان دیندار بود ولی انصاف نداشت(مانند ما) و می‌شود انصاف داشت و بی‌دین بود(مثل دیگران)؟

2⃣ دکتر خلیل رفاهی در کتاب «گردش ایام» كه خاطرات او است، می‌گوید: ‌روزی یک زرتشتی پیش آیت الله حسینعلی راشد آمد و گفت می‌خواهم مسلمان بشوم. مرحوم راشد پرسید: شغلت چیست؟ گفت: در بازار حجره دارم. پرسید: در بازار به مردم دروغ می‌گویی؟ گفت: نه. پرسید: کم‌فروشی یا گران‌فروشی می‌کنی؟ گفت: نه. پرسید: اگر نیازمندی از تو کمک بخواهد و تو مطمئن باشی که نیازمند است، به او کمک می‌کنی؟ گفت: حتما. مرحوم راشد سرش را بلند کرد و پس از لختی نگریستن در چشمان آن مرد زرتشتی، گفت: پس چرا می‌خواهی دینت را عوض کنی؟ مسلمانی هم همین است.
(مرحوم راشد، از اخلاقی‌ترین و معنوی‌ترین مردان ‌روزگار ما و فرزند عارف دلسوخته، ملاعباس تربتی بود)

3⃣ در میان فضیلت‌های اخلاقی، «انصاف» پهلو به پهلوی عرش می‌زند. متون دینی نیز، انصاف را «رئیس الاخلاق» و نزدیک‌ترین چیز به حقیقت دین دانسته‌اند: «اولی الاشیاء بالدین الانصاف.» قرآن نیز دو بار گوشزد کرده است که مبادا دشمنی با کسی یا قومی، شما را به ورطۀ ظلم بیندازد.
فرق انصاف با دیگر فضیلت‌های اخلاقی این است که انصاف، در همۀ ساحت‌های عملی و نظری، از فلسفه تا سیاست و از باورهای دينی تا زندگی خصوصی انسان‌ها، کارایی دارد.

هیچ فضیلتی به اندازۀ انصاف، به دستگاه‌های معرفتی شبیه نیست و به کار معرفت‌جو نمی‌آید. انصاف پادزهر تعصب، خشونت، فرقه‌گرایی، ظلم، حقیقت‌ستیزی، حماقت و هر رذیلتی است که انسان را در عرصۀ عمل و نظر گمراه می‌کند. کدام صفت اخلاقی را می‌شناسید که این همه پیامدهای معرفتی و نظری داشته باشد؟ عطار نیشابوری می‌گوید: انصاف، دشمن تعصب و خام‌اندیشی است و اگر آن نداری، سزای تو مرگ در بستر تعصب است:

گر تعصب می‌کنی از بهر این
نیست انصافت بمیر از قهر این
اگر در گروهی انصاف نبود، بویی از حقیقت و معنویت به مشامشان نرسیده است؛ هرچند به همۀ آداب شریعت و دیانت آراسته باشند. آنان که گرایش به راهی یا شخصی یا مرامی یا آیینی، در داوری‌هایشان اثر می‌گذارد، بیشترین ظلم را به روح و روان خود می‌کنند. انصاف، فضیلتی در میان فضیلت‌های دیگر نیست. منجی انسان از منجلاب نادانی و بلاهت است. انصاف، دشوارتر از هر ریاضتی است. هستند کسانی که از عهدۀ سخت‌ترین ریاضت‌‌ها برآمده‌اند، اما مغلوب بی‌انصافی شده‌اند. روزه‌داری و اعتکاف و سجده‌های طولانی و حج و انفاق، آنقدر دشوار نیست که یک جو انصاف داشتن، دشوار است.
انصاف، آنجا است که تو بتوانی در برابر آنچه نمی‌پسندی، به‌گونه‌ای رفتار کنی که دوست داری دیگران با تو رفتار کنند. گفته‌اند: قانون طلایی اخلاق، این است که آنچه برای خود می‌پسندی، برای دیگران نیز همان را بخواهی. این قانون طلایی، همان است که مردم به آن، انصاف می‌گویند و مولوی آن را در کنار عقل، سزاوار آفرین دانسته است:
آفرین بر عقل و بر انصاف باد
هر زمان، والله اعلم بالرشاد




#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی