تاملیِ کوتاه در معنایِ زیبا بیتی از «حضرت خواجه راز ؛ حافظ شیرازی »
پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد
محل نزاع این است که خطا به چه کسی برمی گردد و پیر ما، خطای چه کسی را پوشانده؟
خطای کسانی که می گویند خطا بر قلم صنع رفته؟ یا خطای قلم صنع را؟
➖نظر استاد دکتر «#الهی_قمشه_ای»:
پیر ما خطای کسانی را پوشانده که گفته اند بر قلم صنع خطا رفته. نخیر چنین خطایی بر قلم صنع نرفته است.
برخی ازشارحین گفته اند مرجع ضمیر «ش» در کلمه ی «خطاپوشش »، نه پیر، بلکه خداوند است که #ستار_العیوب است.
مصرع اول می گوید پیر ما به نظام احسن باور دارد و مصرع دوم ربط زیادی با مصرع اول ندارد و از صفت خطاپوشی خدا صحبت می کند.
➖نظر جناب «#محمد_دارابی» :
محمد دارابی ( قرن ۱۱) می گوید آفرین بر نظر پاک خطاپوش پیر باد که خطای مارا پوشید؛ یعنی نگذاشت که از ما را از این گمان خطا که: خطا برقلم صنع رفته بازداشت.
➖نظر دکتر «#عبدالکریم_سروش»:
پیر ما خطاپوش است، چون چشم خطا بین ندارد و همه چیز را خوب و نیکو می بیند و می یابد. پس خطایی هم در قلم صنع نمی بیند.
➖نظر قرآنپژوه و حافظپژوه شهیر، جناب «#بهاءالدین_خرمشاهی» نقل از کتاب "#حافظ_نامه" جناب ایشان:
#حافظ در دوران حکومت شاه شجاع مورد سعایت حاسدان و مدّعیان قرار می گیرد و نظر لطف شاه شجاع از او بر می گردد و حافظ با این غزل غرا قصد دلجویی از او و زایل کردن کدورت و بر چیدن دام مدّعیان را دارد:
شعر با طنز لطیفی به صوفی ریاکار آغاز می شود همان کسانی که زبان برّا و عصیانگر حافظ را خوش نداشتند و زمینه رنجش شاه شجاع را فراهم کردند و قصد خونش را داشتند .
دربیت چهارم به اذعان «استاد خرمشاهی» و «#دکتر_معین» منظور از شاه ترکان ، شاه شجاع و منظور از سیاوش خود حافظ است:
شاه ترکان سخن مدعیان میشنود
شرمی از مظلمه خون سیاووشش باد
حافظ می گوید افراسیاب با سخن حاسدان سیاوش را کشت و خون او تا ابد بردامن بی شرمی شاه جاودان ماند و با این بیت به شاه شجاع ندا می دهد هان تا نکنی .
آیا خلق آدمهایی چنین و انسان نماهایی چون چنگیز و امیر مبارز الدین و ….. خطایی در نظم آفرینش نیست ؟
با این وجود من این خطا را گر تو گویی به مصلحت است یا وسیله ی آزمایش انسان جفا کار می پذیرم و دم بر نمی آورم.
نظر نگارنده:
شاید هم حافظ به سیاق رندی خود به هر دو معنی نظر داشته و با خلق صنعت کرده است.
حافظ از منظر خیامی اش در قلم صنع کمی و کاستی می بیند:
چیست این سقف بلند ساده بسیارنقش؟
زین معما هیچ دانا در جهان آگاه نیست
این چه استغناست یا رب وین چه قادر حکمت است؛
کاین همه زخم نهان هست و مجال آه نیست؟
ولی چون برغم خیام، عارف مسلک و عاشق مسلک هم هست به فتوای پیرش، نظر به عیب نمی کند و خطاپوشی می کند و بلکه در عالم عشق و ذوق و هنرش، خطایی حس نمی کند و نمی بیند. پیر از این نظر خطا در قلم صنع نمی بیند که مرامش خطاپوشی است.
او از منظر عشق در عالم می نگرد نه مانند خیام از منظر فلسفه. فلاسفه ای مانند خیام در قلم صنع چون و چرا می کنند و خطا می بینند.
اما حافظ در جای دیگر می گوید:
نیست در دایره یک نکته خلاف از پس و پیش
که من این مساله بی چون و چرا می بینم
در واقع حافظ خیامی است که عاشق شده است و به فتوای پیرش، راه نجات را در عیب پوشیدن می داند:
به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات؟
بخواست جام می و گفت : عیب پوشیدن
و:
نیکی پیر مغان بین که چو ما بدمستان
هرچه کردیم به چشم کرمش زیبا بود
✍️نوشتاری تحقیقی از دوست گران ارج جناب «#محمدامین_مروتی» با اندکی تخلیص
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan