✳️ پلنگ ِخفته/ پلنگ، خفته

❇️ بیت گلستان سعدی،  باب اول، حکایت سوم را چگونه بخوانیم؟

هر پیسه گمان مبر نهالی
باشد که پلنگ خفته باشد.

فعلا کاری به اختلاف نسخ نداریم؛  در همین متن،  خفته را مسند بگیریم یا صفت؟
هیچ کدام نادرست نیست،  اما ترجیحاً باید ترکیب وصفی بدانیم:
پلنگ ِ خفته

مرحوم خطیب رهبر کلا این بیت را نادرست گزارش کرده، چرا که نهالی(تشک) را یک نهال (درختچه)  خوانده است.

نهالی بیفگند و مَسند نهاد
ز دیدار او میزبان گشت شاد.
شاهنامه

عین همین ترکیب وصفی را در بیت زیر می بینیم:

ز عدل او به وقت خواب شبگیر
کند نطع از پلنگ خفته نخچیر
جامی

و مشابه این ترکیب،  شیر ِ خفته:

حقایق‌های نیک و بد به شیر خفته می‌ماند
که عالم را زند برهم چو دستی برنهی بر او
مولانا

 زیادتی عتاب بغض می آورد هر چه کاشتی درو کنی سگ رهرو به از شیر خفته است
شیخ بهایی،  کشکول

گر دمی زین روبهان آشفته ام
نک شود بیدار شیر خفته ام
صفی علیشاه

هرچند در ابیاتی دیگر به دلایل نحوی،  خفته مسند هم شده و ترکیب وصفی نبوده است.

◀️ اما دلیل اولویت و ترجیح ما:

سعدی می گوید هر سیاه و سفیدی را گمان مبر تشک است،  ای بسا پلنگ ِ خفته و خوابیده باشد.

هرچند پتوهای پلنگی در عصر سعدی نبود اما می شود تصور کرد پیکره پلنگ، چنین تداعی می آورد:  «باشد که «پلنگ ِ زنده»  است،  تا اینکه پلنگ،  زنده باشد».

در برخی نسخ:

هر بیشه گمان مبر که خالی است
باشد که پلنگ خفته باشد.

در این متن پلنگ نهاد است و خفته مسند.

کما اینکه برخی، پس از پلنگ ویرگول گذاشته اند.(خزائلی) و برخی پلنگ را ساکن خوانده اند.(یوسفی، احمدی گیوی)

کاری به این نداریم که از نظر نگارشی ساکن در این خوانش چندان براه نیست و ویرگول درست است.

روشن است که در این متن پلنگ نهاد خواهد بود خفته مسند و امکان ترکیب وصفی منتفی است.

❇️ دکتر محمود علی اصغری ، گروه مجمع دبیران ادبیات متوسطه اول

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan