تاثیر حکمت مشرقی ابن‌سینا و سهروردی بر روان‌شناسی تجربه‌گرا و فلسفۀ سیاسی جان لاک
سید محمد دیباجی
قسمت اول
ابن طفیل با نگارش تمثیل عرفانی "حی بن یقظان" ابن‌سینا که سهروردی هم بر آن قلم زده است، می‌کوشد برخلاف روش متداول نگارش فلسفی، ایده‌های اساسی حکمت مشرقی را درقالب داستانی که اصل و اساس آن را نیز از ابن‌سینا گرفته‌است، شرح دهد.
ابن طفیل در این رساله نظریۀ "لوح سفید" را به عنوان یک آزمایش فکری در قالب یک داستان با عنوان "حی بن یقظان" مطرح کرده‌است که در آن او شکل‌گیری ذهن یک کودک وحشی از یک لوح سفید تا یک ذهن بالغ را در محیطی به دور از اجتماع و در یک جزیرهٔ دور افتاده و تنها از طریق تجربه، توضیح می‌دهد.
نخستین محقّق غربی که به اهمیت این کتاب پی برد ادوارد پوکوک در قرن هفدهم بود که متن عربی داستان را همراه با ترجمۀ لاتین آن با عنوان گویا ولی طولانیِ «فیلسوف موحّد، رساله‌ای در اینکه عقل بشری چگونه می‌تواند از تفکر در مراتب نازل معرفت به مراتب عالی آن دست یابد» منتشر کرد.
جان لاک، از فیلسوفان بزرگ تجربه‌گرای غرب که پدر لیبرالیسم شناخته می‌شود این دیدگاه را مورد مطالعۀ دقیق خود قرار داد و در فرمول‌بندی نظریهٔ «لوح سفید» از این رساله کاملاً الهام گرفته و در نوشتار خود به وجود آمدن تدریجی این ذهن هوشیار را در وجود انسان توضیح می‌دهد و در مخالفت با دیدگاه مسیحیت آگوستینی که به بشر به عنوان موجودی گناهکار از بدو خلقت نگاه می‌کند و همچنین دیدگاه مدرن دکارتی، که عنوان می‌کند انسان به‌طور ذاتی گزاره‌های منطقی را می‌داند: بحث ذهن «خالی» را مطرح می‌کند، لوح سپیدی که بشر با آن متولد می‌شود و در طول زندگی توسط تجربه قلم زده می‌شود.
از دید لاک، حواس و خود بازتابی (ظرفیت بشر در درون نگری و تمایل به دانستن در مورد جوهرهٔ وجودی خویش) منابع تمام اندیشه‌های ما هستند.
این دیدگاه مشرقی لوح سفید بر نگاه دینی و فلسفۀ سیاسی جان لاک نیز تاثیر مهم و به سزایی داشت تا آنجا که برخلاف توماس هابز دیگر فیلسوف تجربه‌گرا که معتقد به مطلقیّت و استبداد و طرفدار "امنیت" بود، لاک به دموکراسی و آزادی حقوق انسان‌ها و بیشتر از امنیت به "آزادی" تاکید و پافشاری می‌نمود.
جان لاک در "جستاری در باب تساهل" به بررسی دقیق جایگاه دین و باورهای مذهبی در جامعۀ آن زمان و سنجش استحکام‌مندی آن در سیستم اجتماعی می‌پردازد و به این ترتیب خواهان آزادی و شکیبایی مذهبی همچنین جدایی دین از دولت می‌شود. این مسئله اساساً فلسفۀ او را شکل می‌دهد. او خواستار آن می‌شود که کلیسا از ساختار سیاسی رسمی دولتی جدا شود. از این رو دیگر هیچ حاکمی نمی‌تواند خود را فرستاده و امین ویژۀ آسمان بداند. به همین علت معتقد است که این تساهل می‌تواند آیندۀ دولت و نیز آزادی انسان را بر مبنای عقل تضمین کند. او در این باره در همین رسالۀ "جستاری در باب تساهل" می‌نویسد: «آزادی مطلق، آزادی حقیقی و درست، آزادی بی‌طرفانه و مساوات، چیزی است که ما بدان محتاجیم».
جان آگه با #فرهیختگان
سید محمد دیباجی
قسمت اول
ابن طفیل با نگارش تمثیل عرفانی "حی بن یقظان" ابن‌سینا که سهروردی هم بر آن قلم زده است، می‌کوشد برخلاف روش متداول نگارش فلسفی، ایده‌های اساسی حکمت مشرقی را درقالب داستانی که اصل و اساس آن را نیز از ابن‌سینا گرفته‌است، شرح دهد.
ابن طفیل در این رساله نظریۀ "لوح سفید" را به عنوان یک آزمایش فکری در قالب یک داستان با عنوان "حی بن یقظان" مطرح کرده‌است که در آن او شکل‌گیری ذهن یک کودک وحشی از یک لوح سفید تا یک ذهن بالغ را در محیطی به دور از اجتماع و در یک جزیرهٔ دور افتاده و تنها از طریق تجربه، توضیح می‌دهد.
نخستین محقّق غربی که به اهمیت این کتاب پی برد ادوارد پوکوک در قرن هفدهم بود که متن عربی داستان را همراه با ترجمۀ لاتین آن با عنوان گویا ولی طولانیِ «فیلسوف موحّد، رساله‌ای در اینکه عقل بشری چگونه می‌تواند از تفکر در مراتب نازل معرفت به مراتب عالی آن دست یابد» منتشر کرد.
جان لاک، از فیلسوفان بزرگ تجربه‌گرای غرب که پدر لیبرالیسم شناخته می‌شود این دیدگاه را مورد مطالعۀ دقیق خود قرار داد و در فرمول‌بندی نظریهٔ «لوح سفید» از این رساله کاملاً الهام گرفته و در نوشتار خود به وجود آمدن تدریجی این ذهن هوشیار را در وجود انسان توضیح می‌دهد و در مخالفت با دیدگاه مسیحیت آگوستینی که به بشر به عنوان موجودی گناهکار از بدو خلقت نگاه می‌کند و همچنین دیدگاه مدرن دکارتی، که عنوان می‌کند انسان به‌طور ذاتی گزاره‌های منطقی را می‌داند: بحث ذهن «خالی» را مطرح می‌کند، لوح سپیدی که بشر با آن متولد می‌شود و در طول زندگی توسط تجربه قلم زده می‌شود.
از دید لاک، حواس و خود بازتابی (ظرفیت بشر در درون نگری و تمایل به دانستن در مورد جوهرهٔ وجودی خویش) منابع تمام اندیشه‌های ما هستند.
این دیدگاه مشرقی لوح سفید بر نگاه دینی و فلسفۀ سیاسی جان لاک نیز تاثیر مهم و به سزایی داشت تا آنجا که برخلاف توماس هابز دیگر فیلسوف تجربه‌گرا که معتقد به مطلقیّت و استبداد و طرفدار "امنیت" بود، لاک به دموکراسی و آزادی حقوق انسان‌ها و بیشتر از امنیت به "آزادی" تاکید و پافشاری می‌نمود.
جان لاک در "جستاری در باب تساهل" به بررسی دقیق جایگاه دین و باورهای مذهبی در جامعۀ آن زمان و سنجش استحکام‌مندی آن در سیستم اجتماعی می‌پردازد و به این ترتیب خواهان آزادی و شکیبایی مذهبی همچنین جدایی دین از دولت می‌شود. این مسئله اساساً فلسفۀ او را شکل می‌دهد. او خواستار آن می‌شود که کلیسا از ساختار سیاسی رسمی دولتی جدا شود. از این رو دیگر هیچ حاکمی نمی‌تواند خود را فرستاده و امین ویژۀ آسمان بداند. به همین علت معتقد است که این تساهل می‌تواند آیندۀ دولت و نیز آزادی انسان را بر مبنای عقل تضمین کند. او در این باره در همین رسالۀ "جستاری در باب تساهل" می‌نویسد: «آزادی مطلق، آزادی حقیقی و درست، آزادی بی‌طرفانه و مساوات، چیزی است که ما بدان محتاجیم».
جان آگه با #فرهیختگان
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment