نمک پارسی
(تأملّی در بیتی از سعدی)

به این بیت توجه کنید :
در پارس چنین نمک ندیدیم
در مصر چنین شکر نباشد

مصر به قند و شکر مرغوب معروف بوده است. فرمود:
هر متاعی ز معدنی خیزد
شکر از مصر و سعدی از شیراز

دیدیم شیخ اجل نمک پارس/ فارس را در برابر شکر مصر قرار داده است و این بی چیزی نیست. لابد در نظر مبارک شیخ ما نمک فارس هم مثل قند مصر نامور بوده است.

فارس البته اقلیم نمک‌خیزی بوده است. قدرتی خدا همیشه لبریز بوده است از به تعبیر سعدی «امیران و پادشاهان ملاحت»:
هر "شکرپاره" که درمی‌رسد از عالم غیب
بر دل ریش عزیزان "نمکی" می‌آید

از شیرینان نمکین که بگذریم اقلیم فارس بحیره‌ها/ دریاچه‌هایی مثل بختگان و ماهلویه/ مهارلو و جنگان داشته که آبشان شور و دورشان «نمک‌لاخ» بوده است(۱). به بختگان و مهارلو «دریاچۀ نمک» می‌گفتند(۲) و دربارۀ بختگان نوشته‌اند :« آب وی شور بود و آنچ از وی به ساحل افتد، نمک گردد»(۳). همچنین در فارس کوه‌های نمک بوده است؛ مثل کوه‌های نمک دشتی، خفر، جره و کوه نمک اغر که در تابستان از بسیاری نمک گمان می‌بردند برف بر این کوه باریده است (۴). در اطراف شهر دیرین دارابگرد نیز کوه‌های نمک معروفی بوده و در معادن آن کوه‌ها، نمک به رنگ‌های سپید و سیاه و سرخ و زرد و سبز و کبود وجود داشته است. سنگ نمک‌های الوان و هفت‌رنگ معدن دارابگرد را می‌تراشیدند و از آن «خوان» و «خوانچه» و «چیزها» می‌ساختند و «به آفاق می‌بردند» و می‌فروختند (۵). این نمک را در زمرۀ «آنچه از دیار فارس برآید و [فاضل‌تر از جنس خود بود] و به شهرهای دیگر برند به جهت نیکویی آن جنس» قرار داده‌اند (۶). این را هم بنویسم که نمکی بوده به نام «نمک پارسی» که مصارف دارویی خاص داشته است (۷).


پانوشت
۱. فارس‌نامه ابن‌بلخی، تصحیح لسترنج و نیکلسون، افست اساطیر،ص۱۵۳؛ جهان‌نامه، تصحیح ریاحی،ص۸۳؛ مسالک و ممالک، تصحیح ایرج افشار، ۱۳۴۰، ص ۱۰۹؛ عجایب‌المخلوقات طوسی، تصحیح منوچهر ستوده،ص ۹۱و۶۶۱؛ جغرافیای حافظ ابرو ، تصحیح صادق سجادی، ج۱، ص۱۳۴ و ج۲، صص۱۴۳-۱۴۴؛ فارس‌نامه ناصری، تصحیح رستگار فسایی، ج۲، صص۱۶۰۰-۱۶۰۱.
۲. فارس‌نامه ناصری، ج۲، ص۱۲۴۲ و۱۶۰۱.
۳. عجایب‌المخلوقات طوسی، ص ۹۱.
۴. فارس‌نامه ناصری، ج۲، ص۱۶۳۶.
۵. حدودالعالم، تصحیح منوچهر ستوده،ص ۱۳۴؛ جهان‌نامه ،ص۸۳ ؛ مسالک و ممالک، ص ۱۳۵؛ نزهةالقلوب، تصحیح دبیرسیاقی، ص۱۹۸؛ جغرافیای حافظ ابرو ، ج۲، ص۱۱۷.
۶. مسالک و ممالک، ص ۱۳۳. با توجه به نسخه بدل.
۷.آداب‌الحرب و الشجاعه، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۲۲۸.

میلاد عظیمی
نور سیاه


#فرهیختگان صدای فرزانگان