✳️ حكایت نی

✳️ دیدگاه استاد الهی قمشه ای در باره نی مولانا

بشنو از نی چون حكایت می‌كند
از جدایی‌ها شكایت می‌كند

❇️ سخن را از نی باید شنید، از آن كس كه نیست؛ آن كس كه هست از هواهای خود می‌گوید و حدیث نفس می‌كند و حكایت او شكایت از محرومیت‌ها و ناكامی‌های خاكی اوست. یا حكایت توفیقات وهمی و خیالی كه او را معجب و مغرور می‌كند و به جور و ستم وامی‌دارد.
اما آن كس كه بندبند وجودش را از هواهای خویش خالی كرده و چون نی لب خود بر لب معشوق نهاده و دل به هوای او و نفس او سپرده است، حكایتی دیگر و شكایتی دیگر دارد.

گر نبودی با لبش نی را سمر
نی جهان را پر نكردی از شر

◀️ انبیا از جنس نی بودند. چون به هوای دل خویش سخن نمی‌گفتند، چنان كه در قرآن در صفت رسول اكرم آمده است:

«و ما ینطق عن الهوی ان هو الا وحی یوحی»
او از هوای دل خویش سخن نمی‌گوید
و این (قرآن) نیست مگر آنچه به او وحی شده است.

◀️ بدین بیان، نی مقام انسان كامل یا كمال مرتبه انسانی است كه در آن مرتبه شخص هرچه گوید همان است كه معشوق در او دمیده و هرچه كند همان است كه فرمانش از معشوق رسیده است.

از وجود خود چو نی گشتم تهی
نیست از غیر خدایم آگهی

چونكه من من نیستم، این دم ز هوست
پیش این دم هر كه دم زد كافر اوست

گرچه قرآن از لب پیغمبر است
هر كه گوید حق نگفته، كافر است

دو دهان داریم گویا، همچو نی
یك دهان پنهانست در لب‌های وی

یك دهان نالان شده سوی شما
های و هویی برفكنده در سما

لیك داند هر كه او را منظر است
كاین زبان این سری هم زان سر است

دمدم این نای از دم‌های اوست
های و هوی روح از هیهای اوست

◀️ انبیا و اولیا و قدیسان عالم كه این همه سخنان شكربار از ایشان در بازار عالم پخش شده است همه در اثر پیوند با لب‌های شكرین آن شاهد یكتا به مقام شكرفروشی رسیده‌اند.

شكر فروش كه عمرش دراز باد چرا
تفقدی نكند طوطی شكرخا را

(حافظ)

◀️ و این تمثیل نی شدن برای رسیدن به درك حقایق اشیا در همه فرهنگ‌های باستانی با تصویرهای گوناگون به چشم می‌خورد. چینیان معتقدند كه تا كسی نی نشود نمی‌تواند نی را بكشد. و این بخصوص در كار هنر همه جا مصداق دارد كه تا كسی از خودبینی و خودرایی و نفس‌پرستی رها نشده باشد و بوی خوش عشق به مشام جان او نرسیده باشد و خلقش چون نفس صبا لطیف و عطرآگین نشده باشد، در هیچ هنری بخصوص شعر به كمال نمی‌رسد. به عبارت دیگر آفرینش هنری در گرو مستی است كه بیان دیگری از همان نی شده است.

عزلم به هوشیاری نمكی ندارد‌ای جان قدحی دو موهبت كن چون ز من غزل ستانی

(دیوان شمس)

شر و شور دوران فكنند مستان
سر هوشمندان، هنری ندارد

(الهی قمشه‌ای)

◀️ در این مستی و رفع حجاب خودپرستی است كه شاهد زیبایی به هنرمند رخ می‌نماید و بازتاب آن مشاهده به‌صورت هنر ظاهر می‌گردد.

غزال خویش به من ده غزل ز من بستان
نمای چهره شعری و شعر تازه ببین

(دیوان شمس)

بنابراین، معنای دیگر بشنو از نی این است كه سخن مست را بشنو كه گفته‌اند مستی و راستی:

چو رازها طلبی در میان مستان رو
كه راز را سر سرمست بی‌حیا گوید

(دیوان شمس)

آن مست قلندر است كه در بیان حقیقت گستاخ و بی‌پرواست و هیچ وسوسه‌ای جز معشوق كه عین حقیقت است او را برنمی‌انگیزد.

فقیه مدرسه دی مست بود و فتوا داد
كه می‌حرام ولی به ز مال اوقاف است

(حافظ)

◀️ مولانا جلال‌الدین بیش از هر صفت دیگری به مستی موصوف است و به شادی كه محصول چنان مستی است. سلام او سلام مست است، سلام روستایی نیست كه دامی و دانه‌ای باشد برای بهره‌مندی از مردمان.

آدمی خوارند اغلب مردمان
از سلام علیكشان كم جو امان

یك سلامی نشنوی‌ای مرد دین
كه نگیرد آخرت آن آستین

از دهان آدمی خوش مشام
من سلام حق شنیدم والسلام

زان سلام او سلام حق شده است/ كآتش اندر دودمان خود زده است

(مثنوی)

در آن سلام مستی است كه مولانا نه تنها دام نمی‌نهد بلكه خود را به دام معشوق می‌اندازد تا با او چه رفتار كند.

ای نیست كرده هست را بشنو سلام مست را
مستی كه هر دو دست را پابند دامت می‌كند

(مولانا)

به پای خویشتن آیند عاشقان به كمندت
كه هر كه را تو بگیری ز خویشتن برهانی

(سعدی)

◀️ تمثیل دیگر مولانا در بیان معنای نی شدن این است كه دیده‌ایم چگونه یك پری یا جن بناگاه به خانه دل شخص وارد می‌شود، او را معزول می‌كند و هرچه از او به ظهور می‌رسد مردم بدان پری منسوب می‌كنند نه به شخص.

چون پری غالب شود بر آدمی
گم شود از مرد وصف مردمی

هرچه را گوید پری گفته بود
زین سری نه زان سری گفته بود

اوی او رفته پری خود او شده
ترك بی‌الهام نازی‌گو شده

چون به خود آید نداند یك صفت
چون پری را هست این ذات و صفت

چون پری را این دم و قانون بود
كردگار آن پری را چون بود

(مثنوی)

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan