✳️ پنچ گنج نظامی گنجوی

❇️ شهرت و قبولی که بهره‌ی پنج گنج نظامی گشت چندان بود که بعد از وی تا قرن‌های دراز در سراسر قلمرو زبان فارسی هر جا داعیه‌‌داری دست به نظم داستانی زد در اثبات قدرت‌نمایی خویش کوشید تا «خمسه‌ی» وی یا دستکم یک دو منظومه‌ی آن را تقلید کند و به پندار خویش داستانسرایی گنجه را جواب گوید. چنانکه خواجوی کرمانی، خسرو دهلوی، کاتبی ترشیزی، جامی، هاتفی، مکتبی شیرازی، عرفی، فیضی دکنی، وحشی بافقی و بسیاری دیگر از شاعران بعد از نظامی بدینگونه با وی به چالش برخاسته‌اند. درست است که داستانسرای گنجه در واقع کار داستانسرایی را به تقلید شیوه و ساختن نظیره‌ی آثار خویش منحصر کرد و تا حدی سبب بروز وقفه و رکود در داستانسرایی فارسی گشت اما این معنی عیب و خطای نظامی نیست، هنر و لیاقت اوست و نشان می‌دهد که در همه‌ی قرن‌های بعد در بین تمام نسل‌هایی که بعد از وی آمده‌اند نظامی سرمشق و استاد داستانسرایی به شمار می‌آمده است.

◀️ مخزن‌الاسرار اندیشه‌هایی است در بیست یا بیست و یک مقاله راجع به زهد و عرفان که در طی آن شاعر از هر چیزی سخن رانده است: از آفرینش آدم و احوال عالم، از بی‌وفایی دنیا، از استقبال آخرت، از توبه و تجرید و از همه چیز دیگر. مخصوصن در بسیاری موارد با گستاخی و بی‌پروایی جوانی بر بیدادگران، بر دورویان، بر رشگ‌بران و همه‌ی ابنای زمان تاخته است.

◀️ خسرو و شیرین داستان عشق پرماجرای خسرو شاهزاده‌‌ی ایران است با شیرین برادرزاده‌ی بانوی ارمن، که به رهنمایی و چاره‌جویی شاپور – ندیم خسرو – به جست‌وجوی یکدیگر برمی‌آیند و بعد از یک سلسله قهر و آشتی سرانجام به هم می‌رسند. نه دارایی‌های مریم و شکر خسرو را از عشق شیرین باز می‌دارد و نه درد و نیاز فرهاد کوهکن شیرین را که دلش به مهر خسرو بسته است به دام وسوسه می‌اندازد. پایان غم‌انگیز سرنوشت دو دلداده سوزی و دردی دارد که قصه‌ی عشق بزرگان را چاشنی عشق واقعی – عشق شوریدگان و نامرادان – می‌دهد.

◀️ لیلی و مجنون که با داستان دافنیس و کلوئه و حتا با حکایت رومئو و ژولیت قابل مقایسه است، سرگذشت عشقی است پر از درد و حرمان که دو قبیله‌ی دشمن را با مسأله‌ای دشوار روبرو می‌کند. عشقی که بین کودکی به نام قیس – یا چنانکه در حکایات آمده است: قیس بن عامر – با لیلی دخترک همسال او – در مکتب آغاز می‌شود و غیرت و تعصب عربی در سر راه این عشق پرشورِ معصوم مانع‌ها پدید می‌آورد.

لیلی به خانه شوهری نادلخواه – به نام ابن‌سلام– می‌رود و قیس که از مداخله‌ی پدر و از وساطت نوفل بهره نمی‌یابد مجنون واقعی می‌شود. سر به بیابان می‌گذارد و با جانوران صحرا انس می‌گیرد. نه خبر وفات پدر و مادر – که دور از او و در غم او می‌میرند – او را از این شیدایی باز می‌آورد و نه مرگ ابن‌سلام او را به وصال و کام می‌رساند. در این میان لیلی نیز بناکام می‌میرد و مجنون هم وقتی به سر تربت او می‌رود «ای دوست» می‌گوید و جان به دوست می‌دهد.

◀️ هفت‌گنبد یا هفت‌پیکر داستان شادخواری‌ها و کامجویی‌های بهرام گور است که به موجب روایت شاعر نزد نعمان عرب، در یمن – و نه در حیره چنانکه مشهورست– پرورش می‌یابد و یک جا نیز از سرنوشت آینده‌ی خویش خبر می‌گیرد. بعد از مرگ پدر به پایمردی نعمان به ایران لشکر می‌آورد و تاج خویش را به دلاوری و نیروی خود از میان دو شیر برمی‌گیرد و به شاهی می‌نشیند و دد عیش و نوش می‌دهد. درون گنبدهای هفت رنگ هر شب با صنمی سر می‌کند. و از هر یک قصه‌ای شیرین و آگنده از شور و هوس در باب سرگذشت او می‌شنود و تمام روز را نیز مثل شب به شکار و نشاط می‌گذارد تا آنکه به دنبال گور می‌رود و داستان او به پایان می‌رسد.

◀️ اما اسکندرنامه داستان اسکندر است و در دو کتاب جداگانه: شرف‌نامه و خردنامه– یا اسکندرنامه‌ی بحری و اسکندرنامه‌ی بری – که گوینده در طی آن ماجراهای اسکندر را با لحنی شاعرانه بیان می‌کند. اما اسکندر او تنها یک جهانگیر نیست که به ملک دارا خرسند باشد، دختر پادشاه را بگیرد، آتشکده‌ها خراب کند، در دنیا به سیر و گشت بپردازد، به ظلمات برود، و جز به کشتن و کندن و سوختن و ویران کردن نیندیشد، بلکه وی پیغمبر و ذی‌القرنین نیز هست. به کعبه می‌رود و حج به جا می‌آورد،بت حکما و زهاد گفت و شنود می‌کند، به ترجمه‌ی کتب و مطالعه آثار رغبت دارد، گرد جهان می‌گردد و از هر دیدنی پند می‌گیرد و پیش از مرگ پندی بسیار موثر به مادر خویش – که جانشین او نیز هست – می‌دهد، و بدین‌گونه در وجود او نظامی با مهارتی شگفت‌انگیز و نادر، یک حکیم جهاندیده‌ی کار افتاده را با یک سردار جهانجوی فاتح به هم می‌آمیزد – کاری که مربی او ارسطو می‌خواست کرد.

❇️ با کاروان حله، #عبدالحسین_زرینکوب، چاپ چهارم بهار ۲۵۳۶، صص ۱۵۲-۱۴۹ (با کمی کوتاه‌سازی)

#ادبیات
#نظامی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan