🔻 شیوهی بررسی متنها در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری:
الف) قلمرو زبانی:
منظور از قلمرو زبانی، بررسی متن در دو سطح زیر است:
الف - ۱- سطح واژگانی:
در سطح واژگانی، معنی واژهها، کهنه یا نو بودن آنها، فارسی یا غیرفارسی بودن آنها، ساختمان و نوع آنها را بررسی می کنیم.
الف - ۲- سطح نحوی (دستوری):
منظور از سطح نحوی (دستوری) بررسی نقش کلمات در جمله و ارتباط دستوری کلمات با یکدیگر است.
بررسی انواع «را»، نقشهای ضمیر پیوسته، جابهجایی ضمیر و کاربرد شیوهٔ بلاغی در این سطح جای میگیرد.
ب) قلمرو ادبی:
منظور از قلمرو ادبی، بررسی آرایهها و فنون ادبی در متن است؛ بنابراین، تعیین نوع شعر از نظر قالب (قصیده، غزل، رباعی، دوبیتی، مثنوی و...)، مشخص کردن وزن، قافیه و ردیف و مشخص کردن آرایههای ادبی، در قلمرو ادبی میگنجد.
پ) قلمرو فکری:
در قلمرو فکری، معنی و مفهوم متن و هدف گوینده از آن را بررسی میکنیم.
در این قلمرو، نوع ادبی متن نیز تعیین میگردد.
ادبیات تعلیمی:
به سرودهها و نوشتههایی گفته میشود که در آنها نکتهای اخلاقی، اندرزی، انسانی، عرفانی یا علمی آموزش داده میشود؛ مثلاً در شعر «چشمه»، پرهیز از غرور و خودبینی به خواننده آموزش داده میشود.
ادبیات حماسی:
به سرودههایی گفته میشود که در آنها داستانِ دلاوریها و پهلوانیهای قهرمانان و پهلوانان همراه با بیان آیینها و آداب و رسوم و باورهای قومی و ملّی و اعمال و موجودات خارقالعاده با زبانی شکوهمند، بیان میشود؛ مانند همهی داستانهای شاهنامهی فردوسی.
گاهی برخی شاعران به تقلید از شاهنامه، داستانهایی را به نظم درآوردهاند که آنها را نیز جزء ادبیات حماسی به شمار میآوریم؛ مانند حملهی حیدری از باذل مشهدی.
ادبیات غنایی:
ادبیات غنایی گستردهترین قلمرو را در ادبیات فارسی به خود اختصاص دادهاست و میتوان گفت هر سروده یا نوشتهای که در قلمرو ادبیات تعلیمی و حماسی نگنجد، ادبیات غنایی است.
ادبیات غنایی به سرودهها و نوشتههایی گفته میشود که بیانگر عواطف و احساسات شاعر یا نویسنده در موضوعی خاص چون، عشق، عرفان، ستایش، نکوهش، وصف طبیعت، مرثیه (سوگسرود)، حبسیه (زندانسرود)، شکایت از روزگار، بیان غم و اندوه زندگی خویش؛ تأسّف، تأثّر، ناامیدی، شادی، امید، هیجان و هر سخنی که بیانگر عواطف و احساسات گوینده دربارهی موضوعی خاص باشد و معمولاً در قالبهای شعری غزل، قصیده، مثنوی، رباعی، دوبیتی و... بیان میشود.
مانند همهی غزلهای عاشقانه و عارفانهی سعدی، مولوی و حافظ و همهی منظومههای عاشقانهی نظامی چون لیلی و مجنون، خسرو و شیرین، هفتپیکر و منظومههای عاشقانهای که به پیروی از او سروده شدهاست...
رباعیهای خیام، دوبیتیهای باباطاهر، مناجاتهای خواجه عبدالله انصاری، قصاید رودکی، فرخی، خاقانی، سنایی و...
@ferdosesokhan