دولت بزرگ از افسانه تا واقعیت

دولت بزرگ یکی از کلید واژه‌های پرتکرار اقتصادخوانان است، موضوع کوچک سازی دولت نیز از دهه 70 تاکنون در ادبیات اقتصادی کشور جایگاه ویژه‌ای یافته است. برخی با کلیدواژه تعدیل ساختاری که خصوصی سازی یکی از ویژگی‌های آن است در صدد نقد این جریانند برخی دیگر نیز معتقدند دولت در ایران هنوز بسیار بزرگتر از یک دولت متعارف است و باید کوچکتر شود.

اما یک سوال پیش می‌آید که این کوچک‌سازی دولت به چه معناست و اصولا شاخص بررسی این موضوع چیست؟ در ادبیات اقتصادی عمدتا مواردی چون نسبت مخارج دولت به GDP ، سرانه کارمندان دولت، نسبت بودجه عمومی به کل و یا برخی از شاخص‌هایی که توسط بنیادهای بین‌المللی منتشر می‌شود سنجیده می‌شود. علاقه‌مندان می‌توانند با یک جستجوی ساده به این شاخص‌ها دست یابند.

ممکن است برخی از خوانندگان مطلع نباشند اما زمانی تعداد وزارت‌خانه‌های دولت 24 وزارت خانه بود که امروز به 19 وزارت خانه کاهش یافته است در تاریخ ایران کمترین تعداد وزارت خانه 3 وزارت خانه بوده است که مربوط به اوایل حکومت قاجار است که در پایان قاجار به 18 وزارت خانه افزایش یافته و در پایان دوره پهلوی تعداد وزارت خانه‌ها در ایران به 20 وزارت خانه رسیده و پس از انقلاب به 24 وزارت‌خانه و امروز به 19 وزارت‌خانه.

بر اساس گزارش ایسنا آمریکا و ژاپن، فرانسه 15 وزارتخانه،‌ انگلیس 19 وزارتخانه، ‌ایتالیا 20 وزارتخانه و کانادا 33 وزارتخانه دارند. کشوری مانند هند 58 وزارتخانه متشکل از 93 دپارتمان را داراست.

اما واقعا آیا تعداد وزارت‌خانه‌ها معیار مناسبی برای کارایی و عملکرد یک دولت است. به عنوان مثال ادغام 4 وزارتخانه بازرگانی، صنایع، صنایع سنگین و معادن و فلزات و ایجاد وزارت صنعت، معدن و تجارت چه میزان این حوزه را کاراتر و بهره‌ورتر کرده و چه نتایج مثبتی به همراه داشته است؟ اگر واقعیت را بخواهیم؛ هیچ.

باید از خودمان بپرسیم شاید از ابتدا مسئله را درست تشخیص نداده‌ایم. کسانی که معتقدند به این شیوه می‌توان دولت را کوچک و بهره‌ورتر کرد باید پاسخ دهند دقیقا این بهبود از چه نقطه‌ای آغاز می‌شود یعنی اگر فرضا مخارج دولت 1000 تومان است آیا می‌توان شاهد بهبود از سطحی باشیم که مخارج به 499 تومان برسد؟ یا اینکه به ازای هر ریال کاهش میزانی از بهبود شاهد باشیم؟ یا اگر تعداد کارمندان به یک چهارم تقلیل یابد وضعیت بهتر می‌شود؟

واقعیت آن است بزرگی دولت ارتباطی به تعداد وزارت‌خانه، سرانه کارمند یا مخارج ندارد، فهم امروز ما از بزرگی دولت محصول اقتصادسنجی است چرا که این یک اصل در اقتصادسنجی است که وقتی متغیری را نمی‌توانید اندازه‌گیری کنید شاخصی کمی بسازید که انتظار دارید بیشترین میزان همبستگی را با متغیر مورد نظر داشته باشد.

بزرگی یک دولت را نباید به ساختار قوه اجرایی آن تقلیل داد بلکه باید آن را در رابطه با قانون به ویژه قانون اساسی سنجید. بیوکنن در کتاب محاسبه رضایت در باب اندازه بهینه دولت می‌گوید یک واحد جمعی بهینه تا زمانی باید توسعه یابد که هزینه‌های سرریز ناشی از حذف یک قانون از هزینه‌های سرریز ناشی از اضافه کردن یک قانون فزونی یابد.

نگاهی گذرا به قوانین و به ویژه قانون اساسی در ایران مشخص می‌سازد هزینه‌های ناشی از وجود بسیاری از قوانین به مراتب بیش از فقدان آن است. به عبارت بهتر دولتی با یک وزارت‌خانه و 100 نفر کارمند باز هم دولت بزرگی است اگر بتواند قوانینی چون طرح صیانت از فضای مجازی مصوب سازد. دولتی که مبتنی به اصولی چون اصل 153 قانون اساسی ایجاد شود که از استقرار یک دولت متعارف جلوگیری می‌کند، دولت بسیار بزرگی است. اصولی این چنین بسیارند که امروز باعث شده کشور به چنین ورطه هولناکی فروغلطد.

دولت در ایران بسیار بزرگ است، بسیار بزرگتر از آن چیزی که منتقدین بزرگی دولت تصور می‌کنند، این دولت، بزرگ است نه به دلیل مخارج، یا تعداد وزارت‌خانه یا تعداد کارمندانش، این دولت، بزرگ است به دلیل هزینه‌هایی که تحمیل می‌کند حتی اگر مخارج و کارمندانش را به پایین‌ترین سطح ممکن برساند.

✅ @karkhone