حسامیزی از نگاه دکتر شفیعی کدکنی
استاد شفیعی کدکنی بحث حسامیزی را از آنچه قدما داخل در مجاز و استعاره می دانستند جدا کرد-به خاطر اهمیتی که در شعر نیمایی یافته بود. حسامیزی عبارت است از آمیختن دو حس به یکدیگر همچون «جیغ بنفش» و «آواز روشن». از لحاظ جدول امکانات زبانی به تناسب پنج حس ظاهری،می توان بیست و پنج نوع حسامیزی تصور کرد. در مقوله حاضر قابل یادآوری است که این آمیختگی قلمروی های حسی با یکدیگر منحصر در حواس خمسه ظاهره نیست بلکه حواس باطنی را نیز شامل است. از این رو نمونه های زیر در حکم حسامیزی اند-اگر چه به ترکیب حواس خمسه ظاهره محدود نماند: بارش شبنم روی پل خواب/پرش شادی از خندق مرگ/ گذرحادثه از پشت کلام.
اشعار سهراب در "صدای پای آب"،"ما هیچ ما نگاه" آکنده از همین حسامیزی است. اما حسامیزی های سهراب در شعر اولی بسیار موفق بوده و در دومی به افراط و بن بست و انحطاط کشیده شده است.
گویا حسامیزی مدرن را هوشنگ ایرانی از راه ترجمه اشعار اروپایی با همان جیغ بنفش و آواز روشن وارد شعر فارسی کرد :
خون کولی پیر،سنگین و بم بگردش آمد/مستی طنینش دشتهای بی انتها را فرا گرفت.
که ترکیب "خون سنگین و بم "حسامیزی است. یا "مستی طنین "همینطور.
سرمای مهتابی رنگ، راه دشوار را بهم پیچاند.(سرمای مهتابی رنگ حسامیزی است.)
وزش گرمای لذت بخش و نابود کننده ات مرا در خود غرقه ساخته است.(وزش گرمای لذت بخش حسامیزی است.)
اندوه نیلی او.
و سهراب هم در این زمینه دنباله روی اوست:
روی آگاهی آب/ روی قانون گیاه/من وضو با تپش پنجره ها می گیرم.
بالش من پر آواز پر چلچله هاست.(پر بودن با آواز پر چلچله)
واژه را باید شست.(شستن واژه)
غالب زبانشناسان حسامیزی را آمیختن دو حس می دانند ولی بعضی پا را فراتر گذاشته و حتی آمیختن دو مفهوم انتزاعی و مادی به یکدیگر را نیز در قلمرو حسامیزی قرار داده اند. ولی بهتر است این نوع استعاره و مجاز را شبه حسامیزی بخوانیم.
برخی از ترکیب های حسامیخته در شعر غربی و ادب صوفیه :
نور سیاه ابلیس
سکوت معطر(اشعار رمبو)
روشن صدا(روشنی صدا)
صدای عسلی پریان دریایی(اودیسه)
چشیدن صدای خدا(سفرنگاشته ی یوحنا)
شیپور با صدای خود تمام ساحل را شعله ور می کند.(ایرانیان/اشیل)
عطری بلند بلند بر جامه زدن.عطش سبز
مزه ی فرشتگان(معارف بهاء ولد)
مزه آخرت(معارف بهاءولد)
مزه خدا(معارف باء ولد)
مزه نیاز(معارف بهاء ولد)
(منابع :1.موسیقی شعر 2.زبان شعر در نثر صوفیه.)
- دکتر محمود علی اصغری
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan