✳️ تاملی در واژه بریان
✳️ عبدالستار منصوری
«سراسر همه دشت بریان شدند
بر آن چهر خندانش گریان شدند»
☑️واژه گریان از دو تکواژ (گری + ان) ساخته شده و همانطور که می‌بینیم، گری بن مضارع از مصدر گریستن است و با پسوند ان صفت فاعلی پیوند خورده و تبدیل به یک صفت گردیده است.
در دستور دکتر انوری در تعریف صفت فاعلی آمده است:
☑️صفت فاعلی معنی فاعلیت دارد؛ یعنی بر انجام دهنده ی کار یا دارنده و پذیرنده حالت دلالت می کند و دارای اقسامی است:
یکی از اقسام این نوع صفت بر اساس الگوی فوق ساخته می شود و به حاصل آن (بن مضارع + ان) صفت حالیه می گویند و حالت فاعلی را می‌رساند. نظیر شتابان، خندان، دوان.
⁉️اکنون باید از خود پرسید آیا واژه ی بریان نیز طبق همین الگوست؟ یعنی (بری +ان) ؟ اگر چنین است آیا تکواژ پایه(= بری) در ساختمان واژه‌های دیگر به کار رفته است و مصدر آن چیست؟
☑️با مراجعه به فرهنگ لغت‌ها و برخی شروح معتبر با واژه‌هایی از قبیل برشتن، بریزن، بریجن، بریزاننده، بریز و ...به شرح زیر برمی‌خوریم:
□برشتن[ ب ِ رِ ت َ ] (مص ) برشته کردن. بریان نمودن .(آنندراج ). بریان کردن چنانکه نان را از تیز کردن آتش یا دیر بیرون کردن از تنور :
بهل تا باشد این آتش فروزان
کبابی را که ببرشتی مسوزان .
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
□بریزن[ ب َ زَ ] (اِ) بریجن. تنور کماج پزی. (برهان ) (آنندراج ). و رجوع به بریجن شود.
□بریجن[ ب َ ج َ ] (اِ) تنوری که در آن کماج و نان سنگک پزند و به عربی فُرن گویند. (از برهان ) (آنندراج ). و رجوع به برزن و بریزن شود.|| تابه ای که از گل سازند و بر زبر آن نان پزند. (از آنندراج ). بَریزَن . برزن .
□بریزاننده[ ب ِ ن َن ْ دَ / دِ ] (نف ) (از ماده ٔ ریز و بریزه ) ریزاننده : مفتّت ؛ بریزاننده ٔحصاة. (یادداشت دهخدا). و رجوع به بریزانیدن شود.
☑️مطابق فرهنگهای ریشه شناسی، (برشتن) در شاخه زبان های هند و اروپایی از جمله پهلوی و کردی و ... به کار رفته است. این واژه در پهلوی به دو صورت ( BARSTAN , BHURAJANTA) و در کردی به صورت (BIRASHTIN) آمده است.
☑️آقای دکتر کزازی نیز در شرح نامه باستان در ذیل این واژه معتقد است که این واژه در اوستایی برئز braiz بوده و در ریخت بریز که بن اکنون(= بن مضارع) از مصدر برشتن است، در پارسی بر جای مانده و نمونه آن در ترکیبی مثل نخودبریز به معنی بریزنده(=برشته کننده) نخود وجود دارد.
👌بنابراین با تعمق در ریشه این واژه مسلم است که بریان نیز همچون واژه گریان همان ساخت صفت فاعلی(= صفت حالیه) را داشته باشد؛ منتها در واژه‌های بریژن، بریجن با گذر زمان ضمن اعمال فرایند واجی کم کم واجهای ج و ژ تخفیف یافته و به صورت بریان درآمده باشد.
👌از حیث معنا شناسی نیز درست است که در فرهنگها به صورت صفت مفعولی آن را معنا کرده اند و بریان را معادل کباب شده و پخته دانسته‌اند، اما باید گفت طبق تعریف صفت فاعلی ، واژه بریان، دارنده یا پذیرنده حالت برشتگی است و بر این اساس معنای صفت فاعلی خود را نیز دارد؛ هرچند که در فرهنگهای لغت آن را به صورت صفت مفعولی معنا کرده باشند.
در هر حال چه ان را در معنی مفعولی و یا در معنی فاعلی به کار بببریم، با توجه به ریشه این واژه، ان در هر دو نشانه صوری صفت فاعلی است.
👌حال با توجه به مواد بالا به بحث قافیه در این دو واژه برمی گردیم:
✅از آن جایی که مطابق قواعد قافیه در صورتی پسوند یا پیشوند واژه قافیه محسوب می شود که تکرار نشوند، باید گفت در این دو واژه(بریان ، گریان) یان جزو حروف الحاقی است و حروف اصلی قافیه ( ِ ر ) و مطابق با قاعده دو است.
با این پیش فرض گویی واژه بریان (بری+ان) را مشتق تلقی کرده ایم، حال اگر بخواهیم این فرضیه را بپذیریم باید بتوانیم تکواژ پایه را امروزه در ساخت های مشابه برای واژه سازی به کار بگیریم، با یک بررسی ساده متوجه خواهیم شد که اولاً بن مضارع آن بریز بوده و در ساخت بریان این بن قابل مشاهده نیست و مهمتر از همه از این تکواژ در ساخت های دیگر امروزه استفاده نمی شود.
✍بنابراین بنده بر این باورم که بر خلاف پیشینه تاریخی واژه بریان، مطابق دستور ساختاری امروز ، واژه ای ساده است به گونه ای که وند ان با واژه پایه پیوند خورده و با این تحلیل قافیه بیت بالا چنین است:
واژه های قافیه: بریان، گریان
حروف اصلی قافیه: ان
حرف روی: ن
قاعده ۲
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
ادامه دارد... .
👇👇👇👇
✳️ عبدالستار منصوری
«سراسر همه دشت بریان شدند
بر آن چهر خندانش گریان شدند»
☑️واژه گریان از دو تکواژ (گری + ان) ساخته شده و همانطور که می‌بینیم، گری بن مضارع از مصدر گریستن است و با پسوند ان صفت فاعلی پیوند خورده و تبدیل به یک صفت گردیده است.
در دستور دکتر انوری در تعریف صفت فاعلی آمده است:
☑️صفت فاعلی معنی فاعلیت دارد؛ یعنی بر انجام دهنده ی کار یا دارنده و پذیرنده حالت دلالت می کند و دارای اقسامی است:
یکی از اقسام این نوع صفت بر اساس الگوی فوق ساخته می شود و به حاصل آن (بن مضارع + ان) صفت حالیه می گویند و حالت فاعلی را می‌رساند. نظیر شتابان، خندان، دوان.
⁉️اکنون باید از خود پرسید آیا واژه ی بریان نیز طبق همین الگوست؟ یعنی (بری +ان) ؟ اگر چنین است آیا تکواژ پایه(= بری) در ساختمان واژه‌های دیگر به کار رفته است و مصدر آن چیست؟
☑️با مراجعه به فرهنگ لغت‌ها و برخی شروح معتبر با واژه‌هایی از قبیل برشتن، بریزن، بریجن، بریزاننده، بریز و ...به شرح زیر برمی‌خوریم:
□برشتن[ ب ِ رِ ت َ ] (مص ) برشته کردن. بریان نمودن .(آنندراج ). بریان کردن چنانکه نان را از تیز کردن آتش یا دیر بیرون کردن از تنور :
بهل تا باشد این آتش فروزان
کبابی را که ببرشتی مسوزان .
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
□بریزن[ ب َ زَ ] (اِ) بریجن. تنور کماج پزی. (برهان ) (آنندراج ). و رجوع به بریجن شود.
□بریجن[ ب َ ج َ ] (اِ) تنوری که در آن کماج و نان سنگک پزند و به عربی فُرن گویند. (از برهان ) (آنندراج ). و رجوع به برزن و بریزن شود.|| تابه ای که از گل سازند و بر زبر آن نان پزند. (از آنندراج ). بَریزَن . برزن .
□بریزاننده[ ب ِ ن َن ْ دَ / دِ ] (نف ) (از ماده ٔ ریز و بریزه ) ریزاننده : مفتّت ؛ بریزاننده ٔحصاة. (یادداشت دهخدا). و رجوع به بریزانیدن شود.
☑️مطابق فرهنگهای ریشه شناسی، (برشتن) در شاخه زبان های هند و اروپایی از جمله پهلوی و کردی و ... به کار رفته است. این واژه در پهلوی به دو صورت ( BARSTAN , BHURAJANTA) و در کردی به صورت (BIRASHTIN) آمده است.
☑️آقای دکتر کزازی نیز در شرح نامه باستان در ذیل این واژه معتقد است که این واژه در اوستایی برئز braiz بوده و در ریخت بریز که بن اکنون(= بن مضارع) از مصدر برشتن است، در پارسی بر جای مانده و نمونه آن در ترکیبی مثل نخودبریز به معنی بریزنده(=برشته کننده) نخود وجود دارد.
👌بنابراین با تعمق در ریشه این واژه مسلم است که بریان نیز همچون واژه گریان همان ساخت صفت فاعلی(= صفت حالیه) را داشته باشد؛ منتها در واژه‌های بریژن، بریجن با گذر زمان ضمن اعمال فرایند واجی کم کم واجهای ج و ژ تخفیف یافته و به صورت بریان درآمده باشد.
👌از حیث معنا شناسی نیز درست است که در فرهنگها به صورت صفت مفعولی آن را معنا کرده اند و بریان را معادل کباب شده و پخته دانسته‌اند، اما باید گفت طبق تعریف صفت فاعلی ، واژه بریان، دارنده یا پذیرنده حالت برشتگی است و بر این اساس معنای صفت فاعلی خود را نیز دارد؛ هرچند که در فرهنگهای لغت آن را به صورت صفت مفعولی معنا کرده باشند.
در هر حال چه ان را در معنی مفعولی و یا در معنی فاعلی به کار بببریم، با توجه به ریشه این واژه، ان در هر دو نشانه صوری صفت فاعلی است.
👌حال با توجه به مواد بالا به بحث قافیه در این دو واژه برمی گردیم:
✅از آن جایی که مطابق قواعد قافیه در صورتی پسوند یا پیشوند واژه قافیه محسوب می شود که تکرار نشوند، باید گفت در این دو واژه(بریان ، گریان) یان جزو حروف الحاقی است و حروف اصلی قافیه ( ِ ر ) و مطابق با قاعده دو است.
با این پیش فرض گویی واژه بریان (بری+ان) را مشتق تلقی کرده ایم، حال اگر بخواهیم این فرضیه را بپذیریم باید بتوانیم تکواژ پایه را امروزه در ساخت های مشابه برای واژه سازی به کار بگیریم، با یک بررسی ساده متوجه خواهیم شد که اولاً بن مضارع آن بریز بوده و در ساخت بریان این بن قابل مشاهده نیست و مهمتر از همه از این تکواژ در ساخت های دیگر امروزه استفاده نمی شود.
✍بنابراین بنده بر این باورم که بر خلاف پیشینه تاریخی واژه بریان، مطابق دستور ساختاری امروز ، واژه ای ساده است به گونه ای که وند ان با واژه پایه پیوند خورده و با این تحلیل قافیه بیت بالا چنین است:
واژه های قافیه: بریان، گریان
حروف اصلی قافیه: ان
حرف روی: ن
قاعده ۲
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
ادامه دارد... .
👇👇👇👇
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment