🗽ادیان و تاریخ انتقادی
⚜رضا دهدار

روش تاریخی انتقادی یک پدیده جدید، و عموماً در انحصار چپ‌هاست. این نوع روایت‌گری تاریخی بیشتر به روایت‌های روشنفکران چپ مثل کسروی شباهت دارد و ظرف مکان و زمان را در نظر نمی‌گیرد. جنگ یک پدیده‌ی بشری است. اسلام در میان‌رودان و بین سه تمدن مهم و جهانی در دوران خودش محصور بوده‌ است. ساسانیان، مصریان و رومیان دشمن بالقوه قدرت نوظهور اسلام بودند. طبیعی است که در چنین شرایطی تمدن نوظهوری به اسم اسلام به سمت قدرت حرکت کند. از طرفی جنگ‌های صلیبی هم ریشه‌های عقیدتی داشتند اما باز هم فقط مختص اسلام و ادیان دیگر نیستند. ایراد کار اینجاست که این گروه برای دین ذات قائل‌اند. روشن است که تمام محصولات فکری بشر امضایی و قراردادی هستند و محصور و محدود به زمان و مکان خودشان.

نقد تاریخی انتقادی به دین که از قرن نوزدهم و به دست آلمانی‌ها کلید خورد، بعدها توسط روشنفکران ضددینی مثل ارنست رنان تکمیل‌تر شد. ایراد نقدهای این چنینی اینجاست که برای ادیان ذات قائل می‌شوند فلذا راه به جایی نمی‌برند. هر دینی و اساسا هر اندیشه‌ای تحت تاثیر دو عامل نیازهای زمانی و شرایط مکانی متولد می‌شود. شما برای اینکه اسلام و مجموعاً هر مذهب و دینی را بهتر درک کنید لازم است که به این دو فاکتور مهم توجه کنید نه اینکه با عینک قرن بیست و یکم به سراغ کتاب‌های تاریخی و متون مذهبی چهارده قرن پیش بروید. مسلما با این عینک نتایج خوبی را دریافت نخواهید کرد.

یک نظر کلی این است که ادیان سامی بسیار با دنیا کار دارند، برخلاف مذاهب شرق دور که کاملا غیردنیوی هستند و برای این جهان، قواعد چندانی ندارند. ادیان هندی و چینی، بیش از حد غیردنیوی هستند. داریوش شایگان، در کتاب دوجلدی «ادیان و مکتب‌های هندی»، به خوبی این موضوع را توضیح می‌دهد. ادیان و آیین‌های شرق دور، از اول هم تلاشی برای استفاده از تجربه بشری برای اداره امور شخصی و عمومی انسان‌ها نداشتند. بصورت معنویت ساده و الهیات اولیه به دنیا آمده‌اند. آن اوایل که اسلام وارد شبه‌قاره هند شد، در بخش غربی آن، که به فلات ایران نزدیک‌تر بود و از آیین‌های هندی اندکی دور بود، پیش‌روی کرد و در مرکز شبه‌قاره تقریباً متوقف شد و در شرق شبه‌قاره نفوذ چندانی کسب نکرد. چون باورمندان ادیان و آیین‌های هندی، اسلام را بیش از حد دنیوی و مادی یافتند و آن را پس زدند.

اما اسلام، مسیحیت، یهودیت و حتی زرتشتی به صورت معنویت صرف به دنیا نیامده‌اند چرا که در هلال آغاز تمدن بشری (ایران، میان‌رودان، حجاز، شام و مصر) شکل گرفته‌اند، و خواه ناخواه به سمت دنیا و قدرت تمایل پیدا کردند. قدرت‌های اولیه این جوامع نیز برای تحکیم قدرت خود، به سمت استفاده ابزاری از ادیان رفتند. برای همین ادیان ابراهیمی، قابلیت تبدیل شدن به معنویت صرف نداشتند.

Comments

Be the first to add a comment