▫️بهداشت سخن
گفتار یا نوشتار، هرچه استوارتر و آراستهتر باشد، اثرش بر شنونده یا خواننده بیشتر خواهد بود و مقصد و مراد گوینده یا نویسنده را بهتر برآورده خواهد کرد. البته سخن، هم قالب دارد هم محتوا؛ هم لفظ دارد هم معنا. نهایتِ پختگی و کمال سخن آن است که معنا و محتوای درست و ژرف را با لفظ و قالب شیوا و شگرف، یکجا جمع داشته باشد. معنای کلام، از درک و دانش گوینده یا نویسنده سرچشمه میگیرد و لفظ آن از ذهن و زبان او میجوشد. پس، گوینده یا نویسنده باید اندیشه و ضمیری زلال و روشن، و ذهن و زبانی پرورده و پالوده داشته باشد تا بتواند با تار و پود الفاظ، لباسی زیبا و برازنده، بر اندام معنا بپوشاند و کلامی نغز و رسا پدید آورد.
کسی در اهمیت معنا و محتوا تردیدی ندارد اما دربارهٔ آراستگیِ لفظ، و چند و چون آن، اختلاف و نزاعی سخت میان کوشندگانِ سرزمین سخن برقرار است. گروهی که اغلب، گرایشهای زبانشناسانه دارند، یکسره قائل به آزادی در کاربرد زبان و ساختارهای زبانیاند و هیچیک از موازین و قواعد زبانی را جدی نمیگیرند؛ آنها در کاربرد الفاظ و واژگان، اعتقادی به درست و غلط ندارند و میگویند زبان، کاربردی جز فراهم آوردن امکان مفاهمه میان انسانها ندارد و همین که مفاهمه برقرار شود، کفایت میکند. در برابر این رویکرد روادارانهٔ افراطی، گروهی که اغلب، مشربی ادیبانه دارند، از سوی دیگر به جادهٔ افراط افتادهاند؛ آنها با رویکردی دستورگرایانه، میراث ادبیِ گذشتگان را ملاک و معیار قرار میدهند و بر پایهٔ آن، الفاظ و ساختارهای زبانی را به دو دستهٔ درست و غلط تقسیم میکنند و گویندگان و نویسندگان را به پایبندی به موازین و بایستههای زبانی و ادبی فرا میخوانند. بگذریم از گروهی که ریشهٔ زبان و واژگان را در گویش نیاکان خود جستوجو میکنند و سر به بیابان سرهگرایی میگذارند و سنگ زبان پاک به سینه میزنند.
من نه رواداریِ افراطیِ برخی زبانشناسان را میپسندم، نه سختگیریِ افراطیِ برخی ادبا را؛ بلکه راه میانه را برمیگزینم. این شیوهای است که بسیاری از بزرگان عرصهٔ ادبیات و فکر و فرهنگ معاصر نیز بر اساس آن، راه پیمودهاند. من بر این باورم که گفتار و نوشتار باید به گویش گرم و زندهٔ عامهٔ مردم نزدیک باشد و از آن مایه بگیرد، اما با این حال، پایبندی به قواعد زبانی و اسلوب ادبی را نیز برای حفظ آراستگی و استحکام سخن، لازم میدانم. درست است که مقصود از نوشتن و سخن گفتن، بیان اندیشه است، اما بیان اندیشه باید در قالب الفاظی روشن و درست و زدوده و مأنوس صورت بگیرد و مطلب چنان شیوا و رسا ارائه شود که شنونده یا خواننده هرچه آسانتر، مفهوم سخن را دریابد. هیچ مفهومی نباید گنگ و مبهم و تاریک و دوپهلو باشد و واژهها باید با دقت و صراحتِ تمام بر معنیِ مقصود گوینده یا نویسنده دلالت داشته باشد. سیاق سخن، ضمن سازگاری با انس و ذوق شنونده و خواننده، باید با اسلوب و قواعد زبانی نیز مطابقت داشته باشد.
من از این بایستههای گفتاری و نوشتاری، به «بهداشت سخن» تعبیر میکنم و از این پس میکوشم برخی نکتههای کاربردی با هدف بهبود گفتار و نوشتار، در قالب یادداشتهایی کوتاه، با عنوان کلیِ «بهداشت سخن» در کانال منتشر کنم. پیشاپیش تصریح میکنم، این نوشتهها از جنس درست و غلطِ زبانی و از قبیل آثار ارجمندی چون «غلط ننویسیم» زندهیاد ابوالحسن نجفی نیست، بلکه پیشنهادهایی است که شاید کاربست آنها به بهتر شدن، سادهتر شدن، و زیباتر شدنِ گفتار و نوشتار کمک کند؛ هرچند بیشتر این نکتهها در نوشتار بیشتر از گفتار، کاربرد دارد؛ و البته مخالفان این رویکرد، همچنان میتوانند بر این نکتهها خرده بگیرند و نوشته و نویسنده را با نقدهای مشفقانه بنوازند.
#بهداشت_سخن
#درستگویی
#درستنویسی
▫️روحالله سلیمانیپور
▫️۲۹ مرداد ۱۳۹۶
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan