واژه‌های عربی در شاهنامه
🖋دکتر پرویز ناتل خانلری

✳️ بخش اول

از جمله اموری که ما باید از غربیان بیاموزیم، روش درست مطالعه و دقت در تحقیق مطالب است، چه در مسائل علمی و چه در مباحث ادبی، حدس و گمان، تقریب و تخمین، و اتکا به ذوق و سلیقه شخصی، امروز دیگر ارزش و اعتباری ندارد و حتا در انتقاد ادبی و امور ذوقی به کاری نمی‌آید. وصف‌های کلی و مبهم مانند«فصیح» و «بلیغ» و «منسجم» و «مستحکم» و «زیبا» و «شیوا» و مانند آن‌ها که معمول محقق و ادیب شرقی بوده است و هنوز هست، ممکن است درباره همه‌ی شاعران و نویسندگان یکسان به ‌کار برود، اما هیچ‌یک بر علم خواننده یا شنونده چیزی نمی‌افزاید و شاید تنها فایده‌ی آن‌ها آن باشد که بر جهل و ابهامی که در ذهن گوینده یا نویسنده وجود دارد، پرده‌پوشی کند.

علت اصلی توسل به این عبارت‌های مبهم و کلی، کاهلی است. دقت و صراحت، زحمت دارد و فرصت می‌خواهد و ما که از زحمت گریزانیم و در شتابی که برای کسب شهرت داریم، فرصتمان تنگ است، کجا می‌توانیم دقیق و صریح باشیم.

بحث و تحقیق در شیوه‌ی بیان و سبک انشای شاعران و نویسندگان بزرگ یکی از کارهاییست که محتاج روش درست و دقیق علمی است وگرنه هرچه در این زمینه گفته شود، بی‌معنی و بی‌فایده خواهد بود. موضوع میزان و چه‌گونگی استعمال لغت‌های عربی در شاهنامه‌ی فردوسی از این قبیل است. اغلب کسانی که در این باب تحقیق درست نکرده‌اند، می‌پندارند که شاهنامه فردوسی «به پارسی سره» سروده شده است. دیگران که اندکی دقیق‌ترند، درباره‌ی میزان لغت‌های عربی شاهنامه یا به افراط و تفریط سخن می‌گویند یا عبارت‌های دوپهلو و مبهم به‌ کار می‌برند. چند سال پیش یکی از دانشمندان ما که درباره‌ی زبان فارسی مقاله‌ای نوشته بود، در فاصله‌ی دو صفحه، یک جا لغات عربی را در شاهنامه فردوسی، «فوق‌العاده زیاد» و جای دیگر «بالنسبه کم» قلمداد کرده بود و نمی‌دانم که خود او این دو وصف متضاد را درباره‌ی امر واحد چگونه در ذهن توجیه کرده است و حال‎آن‌که این معنی مربوط به عدد است یعنی امری که از آن با دقت تام می‌توان سخن گفت. فقط قدری زحمت و فرصت می‌خواهد.

فرصت را که ما نداریم، دیگران دارند و از زحمت روگردان نیستند و روش کار را می‌دانند و حاصل آنست که گاهی ما برای اطلاع از ادبیات و هنر خودمان باید به بیگانگان متوسل شویم و پاسخ مشکل را از ایشان بخواهیم. یکی از نمونه‌های این امر کاریست که‌ فریتش ولف ١ دانشمند آلمانی درباره‌ی شاهنامه فردوسی کرده است. این مرد کشف‌اللغاتی برای شاهنامه فردوسی از روی چند چاپ فراهم آورده، چنان‌که در آن هر کلمه‌ای که در شاهنامه آمده حتا حرف‌های ربط و اضافه و غیره ثبت است و در مقابل آن شماره‌ی صفحه و عدد سطر هر شعر که آن کلمه در آن به‌ کار رفته قید شده است، اگرچه تعداد موارد استعمال آن هزاران بار باشد ٢ این دانشمند عمری در سر این کار گذاشت و مانند سراینده‌ی شاهنامه در ناکامی و تیره‌روزی درگذشت، اما به‌خلاف فردوسی که معروف خاص و عام است، کسانی که نام این محقق را شنیده‌اند و قدر و شأن رنج او را می‌شناسند، معدودی از اهل تتبع و تحقیقند.

لغت‌نامه‌ی فریتس ولف آلمانی زمینه‌ی صدها تحقیق و مطالعه درباره‌ی شاهنامه فردوسی و زبان فارسی است. اما باآن‌که اکنون دیگر زمینه فراهم و کار آسان است، باز دیگرانند که از آن استفاده می‌کنند و نمونه‌ی آن رساله‌ایست که اخیرن آقای پل همبر استاد دانشگاه نوشاتل (سویس) به عنوان «ملاحظاتی درباره‌ی لغت‌های عربی شاهنامه» ٣ انتشار داده است.

موضوع این رساله، چنان‌که مؤلف محترم در مقدمه‌ی آن نوشته است، «همان‌قدر که محدودست، دقیق است» یعنی «فقط از مقامی که فردوسی در شاهنامه‌ی خود به لغت‌های عربی داده است» بحث می‌کند. تئودور نولد که یادآور شده بود که «از خصوصیات شعر رزمی فارسی آنست که در آن لفظ‌های عربی را بسیار کم‌تر از آن‌چه در غزل و قصیده معمول بوده استعمال کرده‌اند ۴» پل هورن در شاهنامه چاپ لیدن تا صفحه  ١٢۴۵ (به اضافه‌ی نسخه بدل‌های چاپ کلکته) ۴٣٠ لغت عربی شمرده و یادآور شده است که دیباچه به‌تنهایی شامل عده‌ای از لغت‌های عربیست که در باقی منظومه دیده نمی‌شود. و فهرستی از لغت‌های عربی که در شاهنامه یافته در کتاب خود آورده است. ۵ ادوارد براون نسبت لغت‌های عربی شاهنامه را به لغت‌های پارسی ۴ یا ۵ درصد دانسته ٦ و هانری ماسه در کتاب راجع به فردوسی همان عدد ۴٣٠ را که هورن ذکر کرده بود آورده است. ۷»

ادامه دارد... .

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

👇👇👇👇