✳️هزل ، هجو و طنز

شادمانی و خنده، بخشی از فرهنگ زندگی است.

مولوي در ديوان شمس مي‌فرمايد :

گرچه من خود ز عدم دلخوش و خندان زادم
عشق آموخت مرا، شكل دگر خنديدن

به صدف مانم، خندم چو مـــرا درشكننــــــد
كارِ خامان بود از فتح و ظفر خنديدن

خنده و شادمانی در ادب فارسی سه نوع متفاوت است و هر کدام با هدف و شیوه ی بیانی متفاوت از سایرین ممتاز و جدا می شود :

هزل، هجو، طنز

✳️هزل :
هزل در لغت به معنی مزاح (شوخی کردن) و بيهوده گفتن است ، اما در اصطلاح ادب عبارت از شعر يا داستان کوتاه و بی هدفی است که برای تفريح گفته می شود ، تا افراد معدودی از آن لذت ببرند .
غرض ازپرداختن هزل که گاهی هم از مرز اخلاق و ادب خارج می شود تنها تفريحی بی مايه و گذراست
(هزل همانند داستان های بی سر و تهی است که امروزه به نام جوک ميان مردم متداول است) .

هزل از ظرافت طنز و قدرت تأثير هجو خالی است و هدف مشخص ندارد و البته گسترد گی آن هم چندان وسيع نيست .
سرودن هزل از قرن نهم به بعد مورد توجه بيشتری قرار گرفت .

از شاعران هزل پرداز می توان به انوری اشاره داشت .

سنایی می گوید:
هزل من هزل نیست تعلیم است

عبید زاکانی می گوید:
هزل را خوار مشمارید و هزالان را به چشم حقارت منگرید.

مولانا گوید:
هزل‌ها گويند در افسانه‌ها
گنج مي‌جو در همه ويرانه‌ها

هزل تعليم است آن را ِجد شنو
تو مشو بر ظاهر هزلش گرو

هر ِجدي هزل است پيش هازلان
هزل‌ها ِجد است پيش عاقلان

سعدی گوید:
به مزاحت نگفتم این گفتار
هزل بگذار و جد از او بردار

حكيمان و عارفان، "هزل" را شيوه ‏اى براى بيان مسايل جدّى دانسته ‏اند.
آنچه را كه بى‏پرده نمى‏توان گفت، بايد در قالبى ديگر ريخت و به گوش هوش مستمع و خواننده منتقل كرد.

در حديقه سنايى مضمونى بسيار نزديك به آنچه كه مولانا سروده است، می ‏بينيم:

هزل من هزل نيست تعليم است‏
بيت من بيت نيست، اقليم است‏

گرچه با هزل، جِد چو بيگانه است‏
هزل و جِدّم هم از يكى خانه است‏

تو چه دانى كه اندر اين اقليم‏
عقل مرشد چه مى‏كند تعليم؟

شكر گويم كه نزد اهل هنر
هزلم از جدّ ديگران خوشتر!

بدین ترتیب ، سنایی هزل های خود را " تعلیم " می نامد و معتقد است هزل و جِد گفتنش هر دو از یک خانه و منبع سرچشمه می گیرد و حتی هزل خود را از جِد دیگران زیباتر می داند .

یک هزل ایرج میرزا چنین است :

به قربانت مگر سیری؟ پیازی؟
که توی بقچه و چادرنمازی؟

تو مرآت جمال ذوالجلالی
چرا مانند شلغم در جوالی؟

ز من مترس که خانم خطابت کنم
از او بترس که همشیره خطابت کند

نكته قابل تأمل ديگر، اطلاق نام "هزل" به اشعار و مطالب زشت و شرم‏ آور است.

حال آنکه باید این دسته از اشعار را ردیف هجویات قرار داد .
کاربرد الفاظ رکیک که با هدف لگد کوبی شخصیت افراد مطرح می شود ، "هجو" نام دارد .

اما " طنز " عالی ترین نوع نوشته است زیرا هدف آن اصلاح عیوب جامعه است .
طنز پرداز ، پزشک و جراح عیوب و ناکاستی های جامعه است و خنده حاصل از طنز ، خنده شادمانی نیست بلکه :

طنز ، گریه کردن است قاه قاه
طنز ، خندیدن است آه آه

مطلب ارسالی از : کانال عارفان

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

Comments

Be the first to add a comment