بخشی از مقاله تاریخ خط در ایران
از استاد : سعید نفیسی
درقرون اول اسلامی دانشمندان و ادیبانی که درعلوم قرآنی زبردستتر بودند در دوشهر کوفه و بصره گردآمده بودند و درمیان بصریان و کوفیان دربسیاری از مسائل ادبی اختلاف بود. درکوفه چون خطوط قدیم سامیرا برایزبانتازی مناسب و کافی نمیدانستند از خط آرامی خطی اختراع کردند که بخط #کوفی معروف شد.
خط کوفی چند قرن یگانه خط مشترک زبان تازی و پارسی بود وحتی درزمانی که خطوط دیگر رواج یافت تا مدتها خط کوفی را در کتیبهها وگاهی در کتابها یا سرفصل کتابها برای زینت بکار بردند و بهمین جهت انواع مختلف از خط کوفی در نواحی مختلف قلمرو اسلام پدید آمده است. درآغاز،خط کوفی نقطه واعراب نداشت وپس از چندی این تصرف را درآن کردند. همهٔ خطهای مختلفی که بیشتر آنرا درایران ایرانیان وضع کردهاند در نتیجهٔ تصرفات و اصلاحاتی که در خط کوفی کردهاند فراهم شدهاست.
خط شناسان و کسانی که دراین زمینه بحث کردهاند اصول راشش خط دانستهاند که از خط #نسخ بیرون آمدهاند و خط نسخ بمنزلهٔ مادر خطوط دیگرست. خط نسخ نیز بنسخ قدیم و نسخ جدید تقسیم میشود و خطوط اصلی عبارتست از شش خط یا باصطلاح خوشنویسان #اقلام_سته که عبارت باشد از #رقاع و #ثلث و غبار و ریحان و محقق و توقیع. دراین مدت که از ظهور خطوط تازی میگذرد درایران و خارج ازایران برای زبانهای اسلامی خطوط مختلف وضع و اختراع کردهاند که شمارهٔ آنها از شست تجاوز میکند.
معروف ترین خطی که درخارج از ایران پیدا شده خط #مغربی دردیار مغرب وخط نسخ کشمیری در هندوستان است و انواع تفننی آنها طغرا و زلفعروس و لرزه و جود و مقرمط و تحریر و معقلی و غیره است. پنج خط فرعی هم اختراع کردهاند که عبارت باشد از تعلیق و شکسته تعلیق ونسخ تعلیق(نستعلیق) وشکسته تعلیق وشکسته.
تا قرن #هشتم هجری ایرانیان هنوز تصرفی در خط عربی برای چهار حرف مخصوص زبان فارسی که در تازی نیست یعنی پ و چ و ژ و گاف نکرده بودند واز قرن هشتم به بعد اندکاندک املای کنونی یعنی سه نقطه گذاشتن پ و چ و ژ و دو سرکش گذاشتن بر گاف معمول شده است.
ابتکار دیگری که ایرانیان در حدود قرن ششم هجری کردهاند خط #سیاق برای محاسبات دیوان است که اعداد را از زبان تازی گرفتهاند و برای نقد و جنس این کلمات را به صورت مخصوصی که نوشتن آن آسانتر باشد و قلب و تحریف درآنها راه نیابد درآوردهاند و پیداست که این کار برای اجتناب از ارقام متعارفی است که درآنها۲و۳و۴و۵و۶وصفر به آسانی با هم مشتبه میشوند این خط مخصوص به ایرانیان، ...[است.]
🔹مجلهٔ کاوش، شمارهٔ اول، دورهٔ دوم، آبان ماه ۱۳۴۲
🌀 تبارشناسی واژگان
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan