آیا «تجارت فراگیر کالا»، «طریقه تولید و مصرف» را عوض کرد؟ یعنی تجارت مقدم بر تولید بود؟ بدون تولید، تاجران چه چیزی میفروختند؟ مشخص است که رابطه منطقی، تقدم تولید بر تجارت است. حالا باید دید چه شد که امکان تجارت به نقاط دوردست به صورت گستردهتری فراهم شد. جز رشد تکنولوژی تولید و جز رشد ارتباطات و وسایل حمل و نقل که معنای دیگرش شکلگیری تکنولوژی جدید در قالب راهآهن و تلگراف و امثالهم بود. حال در این فرآیند چه تحول معناداری در نقش و سرشت کنشگران به وجود آمد؟ بورژوا چه عصای معجزهآسایی داشت که زمیندار نداشت؟ معلوم است که هیچ تفاوتی از این منظر در کار نبود.
نیروی کار فعال بر روی زمین به واسطهی تحول در روابط تولید رفت، و در کارخانه مشغول به کار شد. آن تضاد منافع در بین فئودالها هم معضلی مختص به یک دوره خاص نبود. مگر همین حالا منافع شرکتهای بزرگ در تضاد نیست. کلی دعوای حقوقی و تبلیغ برای کاهش سهم بازار رقیب و از میدان به در کردن حریف در جریان است که اصلاً نسبتی با زمین و روابط فئودالی هم ندارد. من منکر فراگیر شدن تجارت جهانی در عصر جدید نیستم، اما توضیح و صورتبندی معطوف به گسست و مدرنیسم را نمیفهمم. آن عواملی که فئودالیته را دچار چالش کرد در هر مناسبات اقتصادی دیگری هم وجود دارد. پس به نظرم این رویکرد به تاریخ که تا قبل انقلاب صنعتی کُنش و منطق اقتصادی حاکم نبود که تا حدی طنین مارکسیستی هم دارد، قابل فهم نیست.