عاشقانه‌های ادب پارسی (۱)

در نخستین تجربه‌های شعری، قالب قصیده است که بستر هنرنمایی‌های شاعران بوده؛ شاعرانی اغلب مرفه و درباری که به پشتوانۀ ثروت و قدرت‌شان آنچه می‌خواستند مهیا می‌گشت. عاشقانه‌های این شاعران در تغزل‌های ابتدای قصاید جلوه‌گر می‌شد. شاعری که به قدرت و ثروت دربار متصل بود معشوقش هم دست‌یافتنی می‌شد و نه چندان ارزشمند، و هر روز تازه‌عشقی و تازه‌نگاری بر او روی می‌نمود، چنانکه فرخی سیستانی می‌گوید:

هر روز مرا عشق نگاری به سر آید
در باز کند ناگه و گستاخ درآید
ور در به دو سه قفل گران‌سنگ ببندم
ره جوید و چون مورچه از خاک برآید
ور شب کنم از خانه به جای دگر آیم
او شب کند از خانه به جای دگر آید

و یا ابوالفرج رونی که با افتخار، در یک دل، عشق دو یار را جای داده و ظاهراً طلبکار هم هست:

از بهر چرا مرا نداری معذور؟
گر من به دلی دو عشق را سازم سور
یک دل به دو اندیشه کشد مهر دو حور
یک تن به دو سایه خیزد از عکس دو نور

این وضعیت اما دیر نمی‌پاید. کم‌کم شاعران از دربار رانده می‌شوند و دیگر خبری از آن مکنت و ثروت نیست. دور از دربار گاه حتی فقر و مسکنت است که گریبان شاعر را می‌گیرد. از سویی در قرن هفتم، حملۀ مغولان به ایران، با حجم عظیم کشتار، غارت و شکنجه، نوعی یأس و سرخوردگی را در اندیشۀ ایران‌شهر برجای می‌گذارد.
رهایی از چنین اندوهی آسان نیست. ایرانی مأیوس، چنگ در عرفان و تصوف می‌زند تا قلب شرحه‌شرحه‌اش را تسکین دهد.

شاعر، رانده شده از مسند خوشی‌ها، اندیشه‌های عرفانی را به جان پذیرا می‌شود و بر معشوقش نیز تسری می‌بخشد. معشوق دور از دسترس می‌شود، ارزش و اعتبار می‌یابد دیگر شاعر با روزِ نو، عشقش را نو نمی‌کند، عمر و جان بر پای معشوق نثار می‌نماید. زیباترین مثال‌ها را از عاشقانه‌های سعدی می‌شود آورد:

همه عمر برندارم سر از این خمار مستی
که هنوز من نبودم که تو در دلم نشستی
تو نه مثل آفتابی که حضور و غیبت افتد
دگران روند و آیند و تو همچنان که هستی
چه حکایت از فراقت که نداشتم ولیکن
تو چو روی باز کردی در ماجرا ببستی

اما در این بین جریان‌هایی هم هست. گاهی عاشق قدر خودش را بالا می‌برد و به رخ می‌کشد، آنچنان که انوری:

تو یار یگانه‌ای و بایست
یار تو که همچو تو یگانه است

و گاهی نیز عاشق گلایه دارد از معشوق، شعرهای وحشی بافقی را بخوانیم:

پیش او یار نو و یار کهن هر دو یکی‌ست
حرمت مدعی و حرمت من هر دو یکی‌ست
قول زاغ و غزل مرغ چمن هر دو یکی‌ست
نغمۀ بلبل و غوغای زغن هر دو یکی‌ست
این ندانسته که قدر همه یکسان نبود
زاغ را مرتبه مرغ خوش الحان نبود
چون چنین است پی کار دگر باشم به
چند روزی پی دلدار دگر باشم به

گاهی هم عاشق، چنان بر سر خشم است که معشوق را تهدید می‌کند:

گو مست جام خوبی، غافل مشو که دارد
این دست شیشه پُر کن، سنگِ قدح شکن هم ( وحشی بافقی)

و البته گاهی نیز به درشت‌گویی می‌افتد:

ای بی‌سبب اسیرکشِ بی‌گناه‌سوز!
پرسند اگر به حشر سبب را چه می‌کنی؟ (همان)

ادامه دارد ... .

‌@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

👇👇👇👇