✳️ «غم‌های صاحب‌مرده!» (بیتی زیبا از طاهرِ وحید)
برخی ابیاتِ سبکِ هندی به‌خصوص در مضمون‌پردازی با تعابیرِ عامیانه بی‌نظیر اند؛ ابیاتی که گاه در قامتِ غزلی زیبا عرضِ‌اندام‌می‌کند. صائب، کلیم و غنی کشمیری از سرآمدانِ این عرصه اند. طاهرِ وحید (وحیدِ قزوینی، م: ۱۱۲۰ ه. ق) یکی از شاعرانی است که تک‌بیت‌هایی زیبا از او در جنگ‌ها و سفینه‌ها نقل‌شده‌است. او در عهدِ شاه سلیمانِ صفوی مُکنت و منزلتی یافته‌بود و در نظم و نثر تبحّری داشت.
این بیت از اوست:
جایی که هزار شیشه بود افتادم
صد شکر که غیرِ توبه چیزی نشکست!
که شاعر به‌زیبایی از ترفندِ استثناء منقطع و آرایهٔ استخدام بهره‌برده‌است.
در «بهار عجمِ» لاله‌تیکِ چندبهار، ذیلِ مدخلِ «صاحب‌مرده» بیتی زیبا از وحید آمده:
هرکه می‌میرد غمِ او قسمتِ من می‌شود
وارثم گویا من این غم‌های صاحب‌مرده را!
و لاله‌تیک در توضیحِ «صاحب‌مرده» آورده: «نفرینی است که بیش‌تر در حالتِ غضب به گاو و خر گویند و به‌معنیِ مالکْ‌مرده» (به‌کوشش دکتر کاظمِ دزفولیان، انتشارات طلایه، ۱۳۷۹، ج۲، ص۱۴۴۴).
هم‌امروز نیز دامداران این تعبیر را (که شاید بتوان آن را «خودنفرینی» خواند) هنگام خشم از دستِ چهارپایان، برزبان‌می‌آورند. طنزِ بیت که البته چندان پوشیده هم نیست (اما ایهام آن را زیباتر ساخته) در آن است که شاعر می‌گوید: دا‌غداران درکنارِ سوگواری، از ماترک و میراثِ متوفّی بهره‌ای می‌برند اما نصیبِ منِ بیچاره از مرگِ عزیزان فقط «غم‌های صاحب‌مردهٔ» آنان است! چرا؟ یا عزیزانش چیزی نداشتند تا شاعر به‌ارث‌ببرد و یا این‌که داشتند و شاعرِ داغدار از فرط محبت نسبت به آنان، توجهی به آن چیزها ندارد.
البته «صاحب‌مرده» در بیت ایهام آمیز به‌کاررفته: ۱_ متوفّی ۲_ لعنتی!
و گویا شاعر«قسمت» را نیز دقیق و ایهام‌آمیز آورده: ۱_ «نصیب و بهره» ۲_ «تقسیمِ اموال» یا «انحصارِ وراثت» که پس از مرگ افراد باید انجام‌شود.
گفتنی است لاله‌تیک شاهدی دیگر در همین مدخل آورده از «معزّ فطرت» (م: ۱۱۰۱، بیش‌تر به نام فطرتِ مشهدی شناخته‌می‌شود) که آن بیت نیز خالی از لطفی نیست:
در طلسمِ زندگی تا کی توان‌بودن اسیر
از سرِ من واکنید این جانِ صاحب‌مرده را!
«جانِ صاحب‌مرده»، نفرین و لعنتی است در حقِ جانِ واماندهٔ خویش؛ و درعین‌حال اشاره‌‌ای به مرده یا متوفّایی که باز خودِ شاعر است آن‌گاه که جانِ صاحب‌مرده را ازسرش وامی‌کنند!
باتوجه به تاریخِ درگذشتِ دو شاعر و نیز اشتراک وزن و تکرار تعبیرِ «صاحب‌مرده را»، احتمالِ تأثیرپذیریِ یکی از دیگری (طاهر از فطرت؟) فراوان است. و البته که بیتِ طاهر بسیار زیباتر و به‌یادماندنی‌تر است.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
برخی ابیاتِ سبکِ هندی به‌خصوص در مضمون‌پردازی با تعابیرِ عامیانه بی‌نظیر اند؛ ابیاتی که گاه در قامتِ غزلی زیبا عرضِ‌اندام‌می‌کند. صائب، کلیم و غنی کشمیری از سرآمدانِ این عرصه اند. طاهرِ وحید (وحیدِ قزوینی، م: ۱۱۲۰ ه. ق) یکی از شاعرانی است که تک‌بیت‌هایی زیبا از او در جنگ‌ها و سفینه‌ها نقل‌شده‌است. او در عهدِ شاه سلیمانِ صفوی مُکنت و منزلتی یافته‌بود و در نظم و نثر تبحّری داشت.
این بیت از اوست:
جایی که هزار شیشه بود افتادم
صد شکر که غیرِ توبه چیزی نشکست!
که شاعر به‌زیبایی از ترفندِ استثناء منقطع و آرایهٔ استخدام بهره‌برده‌است.
در «بهار عجمِ» لاله‌تیکِ چندبهار، ذیلِ مدخلِ «صاحب‌مرده» بیتی زیبا از وحید آمده:
هرکه می‌میرد غمِ او قسمتِ من می‌شود
وارثم گویا من این غم‌های صاحب‌مرده را!
و لاله‌تیک در توضیحِ «صاحب‌مرده» آورده: «نفرینی است که بیش‌تر در حالتِ غضب به گاو و خر گویند و به‌معنیِ مالکْ‌مرده» (به‌کوشش دکتر کاظمِ دزفولیان، انتشارات طلایه، ۱۳۷۹، ج۲، ص۱۴۴۴).
هم‌امروز نیز دامداران این تعبیر را (که شاید بتوان آن را «خودنفرینی» خواند) هنگام خشم از دستِ چهارپایان، برزبان‌می‌آورند. طنزِ بیت که البته چندان پوشیده هم نیست (اما ایهام آن را زیباتر ساخته) در آن است که شاعر می‌گوید: دا‌غداران درکنارِ سوگواری، از ماترک و میراثِ متوفّی بهره‌ای می‌برند اما نصیبِ منِ بیچاره از مرگِ عزیزان فقط «غم‌های صاحب‌مردهٔ» آنان است! چرا؟ یا عزیزانش چیزی نداشتند تا شاعر به‌ارث‌ببرد و یا این‌که داشتند و شاعرِ داغدار از فرط محبت نسبت به آنان، توجهی به آن چیزها ندارد.
البته «صاحب‌مرده» در بیت ایهام آمیز به‌کاررفته: ۱_ متوفّی ۲_ لعنتی!
و گویا شاعر«قسمت» را نیز دقیق و ایهام‌آمیز آورده: ۱_ «نصیب و بهره» ۲_ «تقسیمِ اموال» یا «انحصارِ وراثت» که پس از مرگ افراد باید انجام‌شود.
گفتنی است لاله‌تیک شاهدی دیگر در همین مدخل آورده از «معزّ فطرت» (م: ۱۱۰۱، بیش‌تر به نام فطرتِ مشهدی شناخته‌می‌شود) که آن بیت نیز خالی از لطفی نیست:
در طلسمِ زندگی تا کی توان‌بودن اسیر
از سرِ من واکنید این جانِ صاحب‌مرده را!
«جانِ صاحب‌مرده»، نفرین و لعنتی است در حقِ جانِ واماندهٔ خویش؛ و درعین‌حال اشاره‌‌ای به مرده یا متوفّایی که باز خودِ شاعر است آن‌گاه که جانِ صاحب‌مرده را ازسرش وامی‌کنند!
باتوجه به تاریخِ درگذشتِ دو شاعر و نیز اشتراک وزن و تکرار تعبیرِ «صاحب‌مرده را»، احتمالِ تأثیرپذیریِ یکی از دیگری (طاهر از فطرت؟) فراوان است. و البته که بیتِ طاهر بسیار زیباتر و به‌یادماندنی‌تر است.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment