✳️ تبدیل افعال ساده به مرکب
محمد رضا باطنی

از این شمار اندک فعل‌های ساده‌ی فارسی که به ما رسیده‌اند نیز بسیاری در حال از بین رفتن هستند و جای خود را به فعل‌های مرکب می‌دهند. قبلا گفتیم که فعل «نمودن» و «فریفتن» جای خود را به فعل‌های مرکب می‌دهند و اگر روند تبدیل فعل‌های ساده و مرکب ادامه یابد در آینده از بین خواهند رفت. اکنون به چند نمونه‌ی دیگر توجه کنید:
فعل «شایستن» امروز به کلی از بین رفته و جای خود را به «شایسته بودن» داده است. مشتق‌های «شایسته»، «شایستگی»، «شایان» و «شاید» بازمانده‌ی روزگار زایایی این فعل هستند. فعل «بایستن» به کلی از بین رفته و جای خود را به فعل‌های مرکب «لازم بودن»، «واجب بودن» و نظایر آن داده است. «باید» (و صورت‌های دیگر آن مانند «بایستی» و غیره) و «بایسته» تنها بازماندگان این فعل هستند. فعل «گریستن» بسیار کم به کار می‌رود و جای خود را به «گریه کردن» داده است، و صورت متعدی آن «گریاندن» نیز جایش را به «گریه انداختن» واگذار کرده است. واژه‌های «گریان» و «گریه» تنها مشتق‌های بازمانده از فعل «گریستن» هستند. «آمیختن» تقریبا به کار نمی‌رود. معنیِ لازم آن به کلی از بین رفته و در معنی متعدی هم جای خود را به «مخلوط کردن» یا «قاتی کردن» داده است. واژه‌های «آمیزش» و «آمیزه» تنها مشتق‌هایی هستند که از این فعل باقی مانده‌اند. فعل «نگریستن» جای خود را به «نگاه کردن» و «مشاهده کردن۲» داده است. صورت‌های «نگران»، «نگرانی» و «نگرش» مشتقات رایج این فعل هستند که باقی مانده‌اند. «شتافتن» دیگر به کار نمی‌رود و جای خود را به «عجله کردن»، «شتاب کردن»، «با شتاب رفتن» و مانند آن داده است، و «شتاب» و «شتابان» مشتق‌های بازمانده‌ی آن هستند.
البته در زبان پهلوی نیز فعل‌های مرکب وجود داشته است، مانند «نیگاه کردن»، «ایاد کردن» به معنی «به یاد آوردن» و «به خاطر آوردن»، ولی تعداد این فعل‌های مرکب بسیار کم و ناچیز بوده است. کاربرد فعل‌های ترکیبی در فارسی کهن رایج شده و با گذشت زمان شتاب بیشتر گرفته است. دکتر خانلری در کتاب «تاریخ زبان فارسی» می‌نویسد: «از قرن هفتم به بعد پیشوندهای فعل به تدریج از رواج افتاده و فعل مرکب جای آن‌ها را گرفته است.» و در جای دیگر می‌گوید: «فعل مرکب در فارسی امروز جای بسیاری از فعل‌های ساده و پیشوندی را گرفته است. شمار بسیاری از فعل‌های ساده در فارسی جاری امروز به کلی متروک است و به جای آن‌ها فعل مرکب به کار می‌رود.» دکتر خانلری سپس فهرست ۵۳ فعل ساده‌ی آشنا را که به کلی متروک شده‌اند، به دست می‌دهد. گرایش به ساختن فعل‌های مرکب آنقدر زیاد است که در برابر مصدرهایی که از اسم یا صفت ساخته شده‌اند و به آن‌ها مصدر جعلی می‌گویند نیز اغلب فعل مرکبی وجود دارد، مانند «جنگ کردن» در برابر «جنگیدن»، «خم کردن» یا «خم شدن» در برابر «خمیدن»، «ترش شدن» در برابر «ترشیدن» و غیره. امروز صورت مرکب این فعل‌ها کاربردی بسیار بیشتر از صورت بسیط آن‌ها دارد، به‌طوری که می‌توان گفت صورت بسیط آن‌ها تقریبا به کار نمی‌رود.
درباره‌ی علت این گرایش، یعنی ساختن فعل مرکب، با قطعیت نمی‌توان چیزی گفت. ولی احتمال می‌رود که از لحاظ تاریخی ساختن فعل از واژه‌های قرضی عربی، مانند «رحم کردن»، «بیان کردن» و غیره، اگر نه تنها علت لااقل یکی از علل عمده‌ی آن بوده باشد. ظاهرا ساختن فعل مرکب از واژه‌های دخیل عربی به‌تدریج گسترش یافته و به واژه‌های فارسی نیز سرایت کرده تا جایی‌که تنها الگوی ساختن فعل در فارسی شده است.

محمدرضا باطنی
مجموعه‌ی مقالات سمینارِ
زبان فارسی و زبان علم
مرکز نشر دانشگاهی
اردیبهشت‌ماهِ ۱۳۷۰


@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan