آرایه ی استخدام در ادبیات چیست؟ (2)
دکترمجید محسنی وادقانی
✳️ شاعران خلاق می‌کوشند از قابلیتِ آرایۀ استخدام بهره جسته و آنرا با تشبیه بیامیزند و تشبیهاتی بدیع و دلنواز خلق کنند. البته این موضوع به اینجا ختم نمی‌شود چراکه در مثال‌های مزبور هر دو معنیِ واژه در وجهِ‌شَبَه واقعی است؛ یعنی دارای دو معنیِ واقعی یا لغت‌نامه‌ای است. اما گاه شاعر پا را از این فراتر گذاشته و معنای مجازی یا کنایی و یا استعاری یک واژه را نیز در این هنرمندی و خلاقیت به کار می‌گیرد؛ یعنی پس از بررسیِ وجهِ‌شَبَه درمی‌یابیم که وجهِ‌شَبَه دارای دو معناست که یکی حقیقی و دیگری مجازی و یا حتی هردومعنا مجازی است. برای توضیح بیشتر به این بیت از حافظ توجه کنید:
چون پیاله دلم از توبه که کردم بشکست
همچو لاله جگرم بی می و پیمانه بسوخت
(دیوانِ حافظ، تصحیحِ خانلری)
◀️ در این بیت دو تشبیه وجود دارد در مصراع اول، شاعر دل را به پیاله تشبیه کرده است و در مصراع دوم جگر را به لاله. در مصراع اول مُشبّه، دل است و مُشبّهٌ‌به، پیاله و وجهِ‌شَبَه، شکستن. حال این پرسش مطرح است که شکستن در دل و پیاله به یک مفهوم است، قطعاً چنین نیست شکستن برای دل یک مفهوم کنایی و غیر واقعی است، و ترکیباتِ دل‌شکسته و شکسته‌دلی نیز از آن خلق شده است. اما شکستن برای پیاله یک مفهوم واقعی و عینی است.
◀️ در مصراع دوم نیز این چنین است جگر مُشبّه است و لاله مُشبّهٌ‌به، و وجهِ‌شَبَهِ این تشبیه سوختن است. جالب اینجاست که وجهِ‌شَبَه در این مصراع برای هر دو طرف تشبیه غیرواقعی و مجازی است. چرا که «سوختنِ جگر» کنایه است از غمگینی و رنج کشیدن، و سوختنِ جگرِ لاله استعاره‌ای است از سیاهی تَهِ لاله، و در هیچ کدام از طرفین سوختن واقعی نبوده و حتی مجازی بودن آن نیز در دو طرف تشبیه متفاوت است.
◀️ از این گونه موارد، نمونه های فراوانی در متونِ نظم و گاهی در متونِ نثر دیده می شود که علاقمندان با تحلیل و بررسی آن می‌توانند رمز و راز های زیباییِ آنها را پی‌برده و از کشفِ آن به التذاذی معنوی دست یابند.
◀️ بررسی نمونه های دیگر را به دوستان و علاقمندان واگذار کرده امیدوارم این بحث مورد توجه آنها قرار گرفته باشد.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
دکترمجید محسنی وادقانی
✳️ شاعران خلاق می‌کوشند از قابلیتِ آرایۀ استخدام بهره جسته و آنرا با تشبیه بیامیزند و تشبیهاتی بدیع و دلنواز خلق کنند. البته این موضوع به اینجا ختم نمی‌شود چراکه در مثال‌های مزبور هر دو معنیِ واژه در وجهِ‌شَبَه واقعی است؛ یعنی دارای دو معنیِ واقعی یا لغت‌نامه‌ای است. اما گاه شاعر پا را از این فراتر گذاشته و معنای مجازی یا کنایی و یا استعاری یک واژه را نیز در این هنرمندی و خلاقیت به کار می‌گیرد؛ یعنی پس از بررسیِ وجهِ‌شَبَه درمی‌یابیم که وجهِ‌شَبَه دارای دو معناست که یکی حقیقی و دیگری مجازی و یا حتی هردومعنا مجازی است. برای توضیح بیشتر به این بیت از حافظ توجه کنید:
چون پیاله دلم از توبه که کردم بشکست
همچو لاله جگرم بی می و پیمانه بسوخت
(دیوانِ حافظ، تصحیحِ خانلری)
◀️ در این بیت دو تشبیه وجود دارد در مصراع اول، شاعر دل را به پیاله تشبیه کرده است و در مصراع دوم جگر را به لاله. در مصراع اول مُشبّه، دل است و مُشبّهٌ‌به، پیاله و وجهِ‌شَبَه، شکستن. حال این پرسش مطرح است که شکستن در دل و پیاله به یک مفهوم است، قطعاً چنین نیست شکستن برای دل یک مفهوم کنایی و غیر واقعی است، و ترکیباتِ دل‌شکسته و شکسته‌دلی نیز از آن خلق شده است. اما شکستن برای پیاله یک مفهوم واقعی و عینی است.
◀️ در مصراع دوم نیز این چنین است جگر مُشبّه است و لاله مُشبّهٌ‌به، و وجهِ‌شَبَهِ این تشبیه سوختن است. جالب اینجاست که وجهِ‌شَبَه در این مصراع برای هر دو طرف تشبیه غیرواقعی و مجازی است. چرا که «سوختنِ جگر» کنایه است از غمگینی و رنج کشیدن، و سوختنِ جگرِ لاله استعاره‌ای است از سیاهی تَهِ لاله، و در هیچ کدام از طرفین سوختن واقعی نبوده و حتی مجازی بودن آن نیز در دو طرف تشبیه متفاوت است.
◀️ از این گونه موارد، نمونه های فراوانی در متونِ نظم و گاهی در متونِ نثر دیده می شود که علاقمندان با تحلیل و بررسی آن می‌توانند رمز و راز های زیباییِ آنها را پی‌برده و از کشفِ آن به التذاذی معنوی دست یابند.
◀️ بررسی نمونه های دیگر را به دوستان و علاقمندان واگذار کرده امیدوارم این بحث مورد توجه آنها قرار گرفته باشد.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment