💢نگاهی به پژوهشهای صورت گرفته درباره تاریخ اقتصادی ایران معاصر نشان میدهد رویکرد اغلب آنها کم و بیش مبتنی بر نوعی تفسیر ماتریالیستی تاریخ بوده، یعنی تحولات اقتصادی-سیاسی را با تغییرات شرایط مادی-معیشتی و زندگی اجتماعی توضیح دادهاند. طبق این رویکرد، که مارکسیستها بیشترین مبلغ و مروج آن بودهاند، تحولات تاریخی در جوامع انسانی، در تحلیل نهایی، با شرایط مادی-معیشتی تبیین میشود. در این چارچوب فکری تحولات در زیربنای جامعه (مناسبات تولیدی و طبقاتی) تعیین کننده تغییرات در روبنای جامعه (اندیشه، فرهنگ و روابط سیاسی) است.
💢البته رویکرد ماتریالیستی منحصر به مارکسیستها و چپگراها نیست بلکه بخش بزرگی از مکتبهای جامعهشناسی و اقتصادی رایج امروزی، حتی آنها که به لحاظ سیاسی کاملا مخالف مارکسیسم هستند، به شدت از نوعی تفسیر مادی تاریخ تبعیت میکنند. مثلا نظریه مراحل رشد اقتصادی والتر روستو، با عنوان فرعی "مانیفست غیرکمونیستی" که در پاسخ به "مانیفست کمونیستی" مارکس و انگلس نوشته شده، در واقع بیانهای بود با نگرش کاملا ماتریالیستی. نظریه مطرح شده در کتاب روستو زی دکترین اقتصادی سیاست خارجی کندی، رییس جمهور ایالات متحده آمريكا در اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی را تشکیل میداد. این کتاب به تدریج در محافل آکادمیک غربی به کتاب مرجع مهم اقتصاد توسعه تبدیل شد. نادرستی فرضهای این نظریه و ناسازگاری شواهد تاریخی و استدلالهای آن انصافا گوی سبقت را از تحلیلهای مارکسیستی ربوده است.
💢نکته بسیار مهم و تعیین کننده این است که زندگی اجتماعی منجر به شکلگیری انسان اندیشهورز شده یعنی انسانی که میتواند به کمک قدرت تفکر خود، از وضع موجود بسیار فراتر رود و درباره ماهیت ارزشها، قواعد رفتاری و درستی و نادرستی آنها بیاندیشد. از این به بعد است که ساحت زندگی فکری انسان بر ساحت زندگی مادی وی میچربد و تحول ارزشها و قواعد رفتاری عمدتا تابع شیوه تفکر او درباره فلسفه زندگی، درستی و نادرستی ارزشها، عدل و ظلم و مانند آن میشود. بزرگترین اشکال رویکرد ماتریالیستی به تاریخ، غفلت از این ویژگی مهم زندگی انسانی است.
📌در واقع تحولات تاریخی جوامع ریشه در نهادها، اعم از سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دارد و اینها خود در نهایت به ارزشها و اعتقادات وابستهاند. بنابراین تحول تاریخی جوامع را، در تحلیل نهایی، عمدتا باید با منطق اندیشه توضیح داد.
🌀فرضیه ما این است که تحولات تاریخی در ایران در جریان مراودات فزاینده با دنیای مدرن (غرب)، عمدتا از ایدئولوژیهای ناسیونالیستی و سوسیالیستی غربی که قرابت بیشتری با ارزشهای جمعگرایانه سنتی دارند تاثیر پذیرفت تا ارزشهای فردگرایانه مدرن که با سنتهای کهن سنخیت چندانی ندارند. به این ترتیب میتوان توضیح داد چگونه نهضت مشروطه که در آغاز در صدد تحدید قدرت سیاسی به سیاق دموکراسیهای غربی بود به استبداد رضاشاهی با ایدئولوژی ناسیونالیستی و اقتصاد دولتمدار منتهی شد. از آن پس رد پای ناسیونالیسم و اقتصاد دولتی را در همه نهضتها و نظامهای سیاسی، از نهضت ملی شدن صنعت نفت گرفته تا انقلاب اسلامی میتوان مشاهده کرد. سیطره کم و بیش تمام و کمال اقتصاد دولتی، تداوم و تحکیم آن، به رغم همه انتقادهای کارشناسانهای که به ناکارآمدی آن از زمان رضاشاه تاکنون صورت گرفته، حاکی از قدرت ارزشهای ایدئولوژیک و تاثیرگذاری تعیین کنندهشان بر همه نظامهای سیاسی است.
📚 کتاب اقتصاد و دولت در ایران، انتشارات دنیای اقتصاد 🖌موسی غنینژاد