✳️ نیما و فروید
❇️ نیما، صادقِ هدایت و بزرگِ علوی، درشمار نخستین کسانی هستند که با نظریاتِ روان‌کاوانهٔ فروید آشنایی‌داشتند. تأثیرِ فروید در آثارِ هدایت (به‌خصوص «بوفِ کور» و «وغ‌وغ ساهاب»)، بسیار پررنگ است. در مجموعه‌داستانِ «چمدانِ» بزرگِ علوی نیز تأثیرِ آراء فروید را می‌توان‌دید. و نیما در سلسله‌مقالاتِ «ارزشِ احساسات» به‌تفصیل از نظریاتِ فروید نوشت. او درعینِ‌حال نگاهی انتقادی به آراء این روان‌کاو داشت. گرچه نگرشِ انتقادیِ نیما به نظریاتِ فروید از اعتماد‌به‌نفسِ او در مواجهِ با اندیشه‌های غربی حکایت‌دارد اما آن‌جا که می‌نویسد مراد از «نهاد» id در نظریهٔ فروید، همان «نفسِ اماره» در آثارِ شاعر _ عارفانی هم‌چون سنایی و عطار و مولوی است، اشتباهِ کسانی را مرتکب‌می‌شود که در جستجوی دموکراسی در صدرِ اسلام، سوسیالیسم در آراء مزدک و یا پلورالیسمِ دینی در اشعارِ مولوی و حافظ اند. برپایهٔ چنین نگرشِ نادرستی است که نیما به‌اشتباه می‌نویسد فروید گمان‌کرده «مطلبی را دریافته‌است که پیش‌از او دیگران متوجهِ آن نشدند». و مرادِ او از «دیگران» چنان‌که اشاره‌شد، شاعرانِ عارف‌مشربی هم‌چون سنایی، عطار و مولوی است.
به‌اعتقادِ نیما نقصِ عمدهٔ کارِ فروید در آن است که او «طلباتِ بدنی» (لیبیدو یا غرایزِ جنسی) را با «اطمینانِ بالا» و «یک‌دندگیِ» افراط‌آمیز، عاملِ اصلیِ تحریکِ هنرمندان در آفرینش دانسته‌است. و این البته انتقادی است که بسیاری بر آرای فروید وارددانستهاند و برجسته‌ترین شاگردان و پیروانش (ازجمله آلفرد آدلر، کارل گوستاو یونگ و کارل هورنای و اریک فروم) نیز با او در این‌باب هم‌داستان نبوده‌اند.
نیما جایی دیگر به ردّ نظریهٔ «پالایشِ روانی» یا «تصعیدِ» sublimation فروید می‌پردازد. به اعتقادِ او، این باورِ فروید که فعالیت‌های انسانی نتیجهٔ مواجههٔ «شهوت» و «میل‌های نهفته در جسمِ او» با «موانعِ خارجی» (فرامن: super ego) است، راه‌به‌جایی‌نمی‌بَرَد.
نیما معتقد است تنها تفاوتِ آراء فروید با تحلیلِ عرفای ما در آن است که او هم‌چون ابوعلی‌سینا با ملاحظاتِ علمی نظریه‌اش را طرح‌کرده‌است. در پاسخ باید گفت همین تفاوتِ کوچک که ماهیتی روش‌شناختی دارد، عظیم‌ترین تفاوتِ آراء او با اندیشهٔ شاعر _ عارفانِ بزرگِ گذشته است. و این به‌هیچ‌رو به‌معنای بزرگ‌تر انگاشتنِ فروید از مولوی نیست؛ چراکه این‌جا سخن برسرِ تفاوت‌های جوهری میانِ دریافت‌های شهودی شاعرانِ نام‌برده با اندیشهٔ روان‌کاوانهٔ فروید است. و این درست بدان می‌ماند که به‌صِرفِ‌این‌که عین‌القضاة قرن‌ها پیش گفته «جوان‌مردا! این شعرها را چون آینه دان»، دانشِ هرمنوتیک و دیگر نحله‌های مخاطب‌محورِ معاصر را الزاماً نادیده‌بگیریم یا وامدارِ او بدانیم و یا مارکس را مزدکِ مدرن بنامیم. اقبالِ لاهوری چه زیبا گفت: «از خَلِشِ کرشمه‌ای کار نمی‌شود تمام».
اما این‌که نیما معتقد بوده فروید «زیاده‌از اندازه افراط کرده» و نسبی‌گرایی و شکّاکیتِ علمی را ازدست‌داده، سخنی است درست و همان‌گونه که اشاره‌شد برجسته‌ترین شاگردان و پیروانش نیز این نقد را به نظریاتِ فروید وارددانستهاند. به‌اعتقادِ نیما مطلق‌گراییِ اثبات‌گرایانه و علمیِ فروید، روی دیگرِ سکهٔ مطلق‌گرایی‌های فلسفیِ محضِ کانت، شلینگ و هگل است.
نیما اشکالِ اساسیِ دیگری نیز بر نظریاتِ فروید وارد‌می‌کند: اگر تمامیِ عواملِ خلاقیت را در جسم و طبیعتِ هنرمند بجوییم، ازآن‌جا‌که می‌دانیم امیالِ غریزی در ادوارِ مختلف دگرگونی نیافته، چرا آثارِ هنری آفریده‌شده در ادوارِ مختلف، رنگ‌های گوناگون به‌خود‌گرفته‌اند؟!
❇️ برای آسان‌ترشدنِ مطالعهٔ یادداشت، تمامیِ ارجاعات حذف‌شده‌است.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ نیما، صادقِ هدایت و بزرگِ علوی، درشمار نخستین کسانی هستند که با نظریاتِ روان‌کاوانهٔ فروید آشنایی‌داشتند. تأثیرِ فروید در آثارِ هدایت (به‌خصوص «بوفِ کور» و «وغ‌وغ ساهاب»)، بسیار پررنگ است. در مجموعه‌داستانِ «چمدانِ» بزرگِ علوی نیز تأثیرِ آراء فروید را می‌توان‌دید. و نیما در سلسله‌مقالاتِ «ارزشِ احساسات» به‌تفصیل از نظریاتِ فروید نوشت. او درعینِ‌حال نگاهی انتقادی به آراء این روان‌کاو داشت. گرچه نگرشِ انتقادیِ نیما به نظریاتِ فروید از اعتماد‌به‌نفسِ او در مواجهِ با اندیشه‌های غربی حکایت‌دارد اما آن‌جا که می‌نویسد مراد از «نهاد» id در نظریهٔ فروید، همان «نفسِ اماره» در آثارِ شاعر _ عارفانی هم‌چون سنایی و عطار و مولوی است، اشتباهِ کسانی را مرتکب‌می‌شود که در جستجوی دموکراسی در صدرِ اسلام، سوسیالیسم در آراء مزدک و یا پلورالیسمِ دینی در اشعارِ مولوی و حافظ اند. برپایهٔ چنین نگرشِ نادرستی است که نیما به‌اشتباه می‌نویسد فروید گمان‌کرده «مطلبی را دریافته‌است که پیش‌از او دیگران متوجهِ آن نشدند». و مرادِ او از «دیگران» چنان‌که اشاره‌شد، شاعرانِ عارف‌مشربی هم‌چون سنایی، عطار و مولوی است.
به‌اعتقادِ نیما نقصِ عمدهٔ کارِ فروید در آن است که او «طلباتِ بدنی» (لیبیدو یا غرایزِ جنسی) را با «اطمینانِ بالا» و «یک‌دندگیِ» افراط‌آمیز، عاملِ اصلیِ تحریکِ هنرمندان در آفرینش دانسته‌است. و این البته انتقادی است که بسیاری بر آرای فروید وارددانستهاند و برجسته‌ترین شاگردان و پیروانش (ازجمله آلفرد آدلر، کارل گوستاو یونگ و کارل هورنای و اریک فروم) نیز با او در این‌باب هم‌داستان نبوده‌اند.
نیما جایی دیگر به ردّ نظریهٔ «پالایشِ روانی» یا «تصعیدِ» sublimation فروید می‌پردازد. به اعتقادِ او، این باورِ فروید که فعالیت‌های انسانی نتیجهٔ مواجههٔ «شهوت» و «میل‌های نهفته در جسمِ او» با «موانعِ خارجی» (فرامن: super ego) است، راه‌به‌جایی‌نمی‌بَرَد.
نیما معتقد است تنها تفاوتِ آراء فروید با تحلیلِ عرفای ما در آن است که او هم‌چون ابوعلی‌سینا با ملاحظاتِ علمی نظریه‌اش را طرح‌کرده‌است. در پاسخ باید گفت همین تفاوتِ کوچک که ماهیتی روش‌شناختی دارد، عظیم‌ترین تفاوتِ آراء او با اندیشهٔ شاعر _ عارفانِ بزرگِ گذشته است. و این به‌هیچ‌رو به‌معنای بزرگ‌تر انگاشتنِ فروید از مولوی نیست؛ چراکه این‌جا سخن برسرِ تفاوت‌های جوهری میانِ دریافت‌های شهودی شاعرانِ نام‌برده با اندیشهٔ روان‌کاوانهٔ فروید است. و این درست بدان می‌ماند که به‌صِرفِ‌این‌که عین‌القضاة قرن‌ها پیش گفته «جوان‌مردا! این شعرها را چون آینه دان»، دانشِ هرمنوتیک و دیگر نحله‌های مخاطب‌محورِ معاصر را الزاماً نادیده‌بگیریم یا وامدارِ او بدانیم و یا مارکس را مزدکِ مدرن بنامیم. اقبالِ لاهوری چه زیبا گفت: «از خَلِشِ کرشمه‌ای کار نمی‌شود تمام».
اما این‌که نیما معتقد بوده فروید «زیاده‌از اندازه افراط کرده» و نسبی‌گرایی و شکّاکیتِ علمی را ازدست‌داده، سخنی است درست و همان‌گونه که اشاره‌شد برجسته‌ترین شاگردان و پیروانش نیز این نقد را به نظریاتِ فروید وارددانستهاند. به‌اعتقادِ نیما مطلق‌گراییِ اثبات‌گرایانه و علمیِ فروید، روی دیگرِ سکهٔ مطلق‌گرایی‌های فلسفیِ محضِ کانت، شلینگ و هگل است.
نیما اشکالِ اساسیِ دیگری نیز بر نظریاتِ فروید وارد‌می‌کند: اگر تمامیِ عواملِ خلاقیت را در جسم و طبیعتِ هنرمند بجوییم، ازآن‌جا‌که می‌دانیم امیالِ غریزی در ادوارِ مختلف دگرگونی نیافته، چرا آثارِ هنری آفریده‌شده در ادوارِ مختلف، رنگ‌های گوناگون به‌خود‌گرفته‌اند؟!
❇️ برای آسان‌ترشدنِ مطالعهٔ یادداشت، تمامیِ ارجاعات حذف‌شده‌است.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment