✳️ یادداشتی درباره‌ی تقسیم‌بندی جدید ساختمان واژه

در کتاب زبان فارسی ۲، درسی با نام «ساخت واژه» داشتیم که در آن، ساخت واژه، به دو بخش «ساخت واژه‌های تصریفی« و «ساخت واژه‌های اشتقاقی» تقسیم می‌شد و برای توضیح ساخت واژه‌های تصریفی، وندهای تصریفی (نشانه‌های جمع، نشانه‌ی نکره، نشانه‌های صفت‌های تفضیلی و عالی (تر/ ترین)، وندهای صرفی فعل (می/ ب‍ِ / ن‍َ ) و شناسه‌های فعل) به عنوان وندهای تصریفی معرفی شده بودند که در ساخت تصریفی واژگانی چون: بزرگان، بزرگی، بزرگ‌تر، بزرگ‌ترین، می‌روم، بروم، نمی‌روم و... به کار می‌روند.
و وندهای اشتقاقی (پیشوند/ میانوند/ پسوند) نیز برای ساختِ اشتقاقی واژه‌های (مشتق و مشتق-مرکّب) معرفی شده بودند.
با توجه به این درس، درمی‌یابیم که ویژگی مشترک همه‌ی وندها، چه تصریفی و چه اشتقاقی، این است که در مرحله‌ی اوّل، همه «وند» و تکواژ وابسته هستند و در مرحله‌ی دوم به دو دسته‌ی تصریفی و اشتقاقی، تقسیم می‌شوند.

بر همین اساس، در تقسیم‌بندی جدیدی که از ساخت واژه، ارائه شده‌است، همه‌ی واژه‌هایی را که در ساخت آن‌ها یک تکواژ آزاد و یک یا چند وند (صرفی/ اشتقاقی) به کار رفته است، «وندی» و همه‌ی واژه‌هایی را که در ساخت آن‌ها، دو یا چند تکواژ آزاد و یک یا چند وند (صرفی/ اشتقاقی) به کار رفته‌است، «وندی- مرکّب» نامیده‌اند.
این تقسیم‌بندی کلّی‌تر است و هر دو ساخت تصریفی و اشتقاقی واژه و همه‌ی وندهای تصریفی و اشتقاقی را دربرمی‌گیرد؛ امّا مشتق و مشتق-مرکّب، تنها به ساخت اشتقاقی واژه توجّه داشت و جزئی‌تر بود.

(اکنون اگر بخواهیم تقسیم‌بندی جزئی‌تری داشته باشیم، می‌توانیم واژه‌های «وندی» را به دو دسته‌ی «وندیِ تصریفی» و «وندیِ اشتقاقی»، و واژه‌های «وندی-مرکب» را نیز به دو دسته‌ی «وندی-مرکبِ تصریفی» و «وندی-مرکبِ اشتقاقی» تقسیم کنیم؛ امّا چون قرار نیست در دبیرستان، همه‌ی جزئیّات گفته شود، به همان تقسیم‌بندی نخستین، بسنده می‌شود.)

* از سوی دیگر، دو وند تصریفی «نشانه‌های جمع» و «نشانه‌ی نکره»، در کتاب‌های قبلی، جزء وابسته‌های پسین به شمار می‌آمدند که دو اشکال داشت:

۱- یک تکواژ نمی‌تواند همزمان هم پسوند تصریفی باشد و هم یک وابسته‌ی پسین؛ که اگر چنین بود، باید پسوندهای تصریفی «تر» و «ترین» را هم جزء وابسته‌های پسین به شمار می‌آوردیم، امّا چنین نبود.

۲- همه‌ی وابسته‌های پیشین و پسین، تکواژ آزاد هستند و یک واژه به شمار می‌آیند و با هسته، یک رابطه‌ی نحوی دارند؛ امّا «نشانه‌های جمع» و «نشانه‌ی نکره» تکواژه‌های وابسته‌ و «وند» هستند و با هسته تنها رابطه‌ای صرفی دارند و برای ساخت تصریفی آن به کار می‌روند؛ بنابراین، نمی‌توانند به عنوان وابسته‌ی پسین به شمار آیند؛ بلکه پسوند تصریفی هستند.

تقسیم‌بندی جدید، می‌تواند با وابسته ندانستن این وندهای تصریفی، اشکالات بالا را برطرف سازد.

بنا بر آن‌چه گفته شد:
۱- این تقسیم‌بندی، سخن تازه و من‌درآوردی نیست، بلکه در کتاب‌های پیشین هم در درس ساخت واژه‌های تصریفی و اشتقاقی وجود داشته‌‌است.

۲- این تقسیم‌بندی، با توجّه به ویژگی مشترک وندهای تصریفی و اشتقاقی در «وند بودن» صورت گرفته‌است و یک نام‌گذاری غیرعلمی و نادرست نیست.

۳- این تقسیم‌بندی، می‌تواند دوگانگی موجود در کتاب‌های پیشین در زمینه‌ی وابسته‌ی پسین شمردن یا پسوند تصریفی دانستنِ «نشانه‌های جمع» و «نشانه‌ی نکره» را برطرف سازد.

۴- وندهای تصریفی را باید جزئی از هسته به شمار آورد نه وابسته‌ی پسین؛ زیرا:
۱-۴- همه‌ی وابسته‌ها تکواژ آزادند، اما وندهای تصریفی تکواژ وابسته‌اند.
۲-۴- وابسته‌های پیشین و پسین، با هسته رابطه‌ی نحوی دارند، اما وندهای تصریفی، رابطه‌ی صرفی با هسته دارند.

❇️ یعقوب کیانی شاهوندی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan