▪️خیام، نابغهٔ پرسش‌گر
"۲۸ اردیبهشت زادروز حکیم عمر خیام"
(زاده ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ نیشابور -- درگذشته سالهای ۵۰۲ یا ۵۰۵ نیشابور)
شاید بیش از دو هزار کتاب و رساله و مقاله دربارهٔ خیام نوشته باشند خیامِ فیلسوف و ریاضی‌دان، موجودی است مشخص و یافتن او به واسطهٔ رساله‌های علمی و فلسفی وی آسان است ولی خیامِ شاعر هنوز ناشناخته مانده و سیمایی دارد مشوش و مغشوش، زیرا وسیلهٔ تشخیص سیمای او رباعی‌هائی است که معلوم نیست از خیام باشد!
در حالی‌که بیرون کشیدن رباعیات اصیل خیام از این بازار مکاره کار آسانی نیست و علت این امر در این است که رباعیات خیام در زمان حیات وی گردآوری و تدوین نشده‌اند.
نخستین و محسوس‌ترین خصوصیتی که از تاریخ زندگانی خیام به نظر می‌آید احترام و تکریم تمام کسانی است که از وی به مناسبتی نام برده و او را به بزرگی یاد کرده‌اند. عنوان‌هائی از قبیل امام، دستور، حجة‌الحق، فيلسوف‌العالم، سيدالحكماء المشرق و المغرب به وی داده‌اند.
تمام آن کسانی که از خیام ذکری به میان آورده‌اند نام او را با تکریم و احترام برده و نیروی ادراک، حدت هوش، وسعت دایرهٔ اطلاعات (علاوه بر مقولات عقلی) و سلطهٔ کامل وی را بر علوم نقلی ستوده‌اند.
از قوهٔ حافظهٔ او امری شگفت‌انگیز نقل می‌کنند که در اصفهان کتابی را هفت مرتبه مرور کرد و سپس آن را در نیشابور املا فرمود و پس از مطابقت معلوم شد اختلاف ناچیزی با اصل متن دارد. با همهٔ این‌ها از روش او چندان به خوبی یاد نکرده؛ او را تندخو، تنگ‌حوصله، کم‌حرف و کناره‌گیر از مردم گفته‌اند. مورخان معتبری چون علی‌بن زید بیهقی و شهرزوری او را به «بخل در تعلیم» متهم کرده‌اند!
کم حرفی، اجتناب از معاشرت و تندخونی خیام را می‌توان بر مزاج عصبی یا حالت حجب وی حمل کرد. این‌گونه اشخاص بالفطره مردمان خوش‌معاشرت و بذله‌گو نیستند؛ کمتر با مردم انس می‌گیرند و طبعاً در خود فرو می‌روند و بیشتر به مطالعه می‌پردازند. یا می‌توان گفت توجه نفس به امور علمی و اشتغال فکر به حل مقولات ریاضی دیگر مجالی برای آمد و شد و پرداختن به عادیات زندگی اجتماعی باقی نمی‌گذارد.
بنابراین از خیام با تمام پرمایگی آثار زیادی باقی نمانده؛ جز در باب ریاضیات که صرفاً جنبهٔ فنی دارد. چند رسالهٔ مختصر نیز در دست هست که همهٔ آنها یا جواب سؤالی است یا انجام تقاضائی، یعنی از روی میل و اراده به بحث مسائل فلسفی نپرداخته است؛ بدین دلیل و شاید به علت اینکه حوزۀ درسی راه نینداخته و به پرورش شاگردانی نپرداخته یا مثل مقتدای خود ابن‌سینا دست به تألیف کتابهائی در فلسفه نزده است او را به بخل در تعلیم متهم کرده‌اند! در صورتی‌که با روشن‌بینی می‌توان قضیه را به گونه‌ای دیگر توجیه و تحلیل کرد.
↩️اما پیام این شاعر بدبین که شادی‌ها و زیبایی‌های جهان را فراموش نمی‌کند چیست؟
پیام مردی است که همه چیز را دیده و همه چیز را شناخته و آزموده است و با این همه در هر چه دیده است و آزموده است جز نومیدی و بی‌سرانجامی و جز شک و تردید هیچ نیافته است. پیام مردی است که نه فلسفه و ریاضی دردِ جانکاه نومیدش را درمان کرده است و نه دین و عرفان او را امیدوار و خوش‌بین و مطمئن ساخته است. به همین جهت اندیشهٔ او جز شک و حیرت و جز مرگ و نومیدی چیزی در جهان نیافته است و سراسر جهان برای او در ظلمت شک و ابهام و درد و اندوه فرو رفته است.
گر آمدنم به من بدی نامدمی
ور نیز شدن به من بدی کی شدمی
به زان نبدی که اندر این دیر خراب
نه آمدمی نه شدمی نه بدمی
.......
یک قطرهٔ آب بود با دریا شد
یک ذرهٔ خاک با زمین یکتا شد
آمد شدن تو اندرین عالم چیست
آمد مگسی پدید و ناپیدا شد
✍تحقیق و گردآوری: #محمدرضاکاکائی
🗓 ۲۸ اردیبهشت ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
⤵️ منبع مورد بررسی:
➖دمی با خیام، علی دشتی، تهران: امیرکبیر، چاپ اول ۱۳۴۴. بریده‌هایی از صص ۱۷-۴۷.
➖بریده‌ای از مقالهٔ "خیام فرزانه‌ای سرگردان"، میثم موسوی. ص ۱۰۰.
➖رباعیات خیام به اهتمام محمدعلی فروغی و قاسم غنی. تهران: عارف. ۱۳۷۲
🔹کانال حافظ‌خوانی
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
"۲۸ اردیبهشت زادروز حکیم عمر خیام"
(زاده ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ نیشابور -- درگذشته سالهای ۵۰۲ یا ۵۰۵ نیشابور)
شاید بیش از دو هزار کتاب و رساله و مقاله دربارهٔ خیام نوشته باشند خیامِ فیلسوف و ریاضی‌دان، موجودی است مشخص و یافتن او به واسطهٔ رساله‌های علمی و فلسفی وی آسان است ولی خیامِ شاعر هنوز ناشناخته مانده و سیمایی دارد مشوش و مغشوش، زیرا وسیلهٔ تشخیص سیمای او رباعی‌هائی است که معلوم نیست از خیام باشد!
در حالی‌که بیرون کشیدن رباعیات اصیل خیام از این بازار مکاره کار آسانی نیست و علت این امر در این است که رباعیات خیام در زمان حیات وی گردآوری و تدوین نشده‌اند.
نخستین و محسوس‌ترین خصوصیتی که از تاریخ زندگانی خیام به نظر می‌آید احترام و تکریم تمام کسانی است که از وی به مناسبتی نام برده و او را به بزرگی یاد کرده‌اند. عنوان‌هائی از قبیل امام، دستور، حجة‌الحق، فيلسوف‌العالم، سيدالحكماء المشرق و المغرب به وی داده‌اند.
تمام آن کسانی که از خیام ذکری به میان آورده‌اند نام او را با تکریم و احترام برده و نیروی ادراک، حدت هوش، وسعت دایرهٔ اطلاعات (علاوه بر مقولات عقلی) و سلطهٔ کامل وی را بر علوم نقلی ستوده‌اند.
از قوهٔ حافظهٔ او امری شگفت‌انگیز نقل می‌کنند که در اصفهان کتابی را هفت مرتبه مرور کرد و سپس آن را در نیشابور املا فرمود و پس از مطابقت معلوم شد اختلاف ناچیزی با اصل متن دارد. با همهٔ این‌ها از روش او چندان به خوبی یاد نکرده؛ او را تندخو، تنگ‌حوصله، کم‌حرف و کناره‌گیر از مردم گفته‌اند. مورخان معتبری چون علی‌بن زید بیهقی و شهرزوری او را به «بخل در تعلیم» متهم کرده‌اند!
کم حرفی، اجتناب از معاشرت و تندخونی خیام را می‌توان بر مزاج عصبی یا حالت حجب وی حمل کرد. این‌گونه اشخاص بالفطره مردمان خوش‌معاشرت و بذله‌گو نیستند؛ کمتر با مردم انس می‌گیرند و طبعاً در خود فرو می‌روند و بیشتر به مطالعه می‌پردازند. یا می‌توان گفت توجه نفس به امور علمی و اشتغال فکر به حل مقولات ریاضی دیگر مجالی برای آمد و شد و پرداختن به عادیات زندگی اجتماعی باقی نمی‌گذارد.
بنابراین از خیام با تمام پرمایگی آثار زیادی باقی نمانده؛ جز در باب ریاضیات که صرفاً جنبهٔ فنی دارد. چند رسالهٔ مختصر نیز در دست هست که همهٔ آنها یا جواب سؤالی است یا انجام تقاضائی، یعنی از روی میل و اراده به بحث مسائل فلسفی نپرداخته است؛ بدین دلیل و شاید به علت اینکه حوزۀ درسی راه نینداخته و به پرورش شاگردانی نپرداخته یا مثل مقتدای خود ابن‌سینا دست به تألیف کتابهائی در فلسفه نزده است او را به بخل در تعلیم متهم کرده‌اند! در صورتی‌که با روشن‌بینی می‌توان قضیه را به گونه‌ای دیگر توجیه و تحلیل کرد.
↩️اما پیام این شاعر بدبین که شادی‌ها و زیبایی‌های جهان را فراموش نمی‌کند چیست؟
پیام مردی است که همه چیز را دیده و همه چیز را شناخته و آزموده است و با این همه در هر چه دیده است و آزموده است جز نومیدی و بی‌سرانجامی و جز شک و تردید هیچ نیافته است. پیام مردی است که نه فلسفه و ریاضی دردِ جانکاه نومیدش را درمان کرده است و نه دین و عرفان او را امیدوار و خوش‌بین و مطمئن ساخته است. به همین جهت اندیشهٔ او جز شک و حیرت و جز مرگ و نومیدی چیزی در جهان نیافته است و سراسر جهان برای او در ظلمت شک و ابهام و درد و اندوه فرو رفته است.
گر آمدنم به من بدی نامدمی
ور نیز شدن به من بدی کی شدمی
به زان نبدی که اندر این دیر خراب
نه آمدمی نه شدمی نه بدمی
.......
یک قطرهٔ آب بود با دریا شد
یک ذرهٔ خاک با زمین یکتا شد
آمد شدن تو اندرین عالم چیست
آمد مگسی پدید و ناپیدا شد
✍تحقیق و گردآوری: #محمدرضاکاکائی
🗓 ۲۸ اردیبهشت ماهِ ۱۴۰۴ خورشیدی
⤵️ منبع مورد بررسی:
➖دمی با خیام، علی دشتی، تهران: امیرکبیر، چاپ اول ۱۳۴۴. بریده‌هایی از صص ۱۷-۴۷.
➖بریده‌ای از مقالهٔ "خیام فرزانه‌ای سرگردان"، میثم موسوی. ص ۱۰۰.
➖رباعیات خیام به اهتمام محمدعلی فروغی و قاسم غنی. تهران: عارف. ۱۳۷۲
🔹کانال حافظ‌خوانی
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment