✅ متفکران پلساز
*دکتر سید محمد لولاکی
(روزنامه شرق ۲۷/۳/۹۹)
🔹اسلام سیاسی در ایران معاصر بهویژه از دهه ۴۰ شمسی به این سو، خود را بهصورت سه گفتمان مجزا با طیفهای متفاوت در قالب اسلام فقاهتی، اسلام لیبرال و چپ اسلامی نشان داده است. گرچه امروزه گفتمان اسلام سیاسی در بیشتر موارد جای خود را به گفتمان اسلام اجتماعی داده است، گفتمانهای متنوع اسلام اجتماعی عموماً به گونهای از سکولاریسم سیاسی به معنای جدایی نهاد دین از نهاد دولت باور دارند، هرچند به سکولاریسم فلسفی و بعضاً به سکولاریسم اجتماعی معتقد نیستند. در میان باورمندان به اسلام سیاسی دو چهره روحانی را میتوان به عنوان «متفکران پلساز» شناسایی کرد که تلاش در گفتوگو با دیگر گفتمانها چه در درون گفتمان اسلام سیاسی و چه فراتر از آن داشتند: آیت الله سید محمد بهشتی و آیت الله سید محمود طالقانی.
🔸مناظرههای سال ۱۳۶۰ نشاندهنده علاقه بهشتی به این دست گفتوگوها و دغدغه او در این موارد بود. طالقانی نیز از یک سو خود پایهگذار «نهضت آزادی» به عنوان یک حزب سیاسی برخاسته از گفتمان اسلام لیبرال بود و از سوی دیگر با گفتمانهای چپ اسلامی، اسلام فقاهتی و فراتر از آن گفتمانهای سکولار روابطی نزدیک و البته انتقادی داشت. همچنین، این دو چهره به علت تحصیل در حوزه علمیه و تسلط بر فقه و دانشهای مرسوم حوزوی، گفتوگوهای نسبتاً مؤثری با مراجع معظم تقلید و مجتهدان شیعه در زمینه صدور فتواهای جدید داشتند. امروزه نیز از حوزههای علمیه، نسل جدیدی از حامیان گفتمان اسلام فقاهتی برخاستهاند که ضمن اینکه نگاهی کمابیش انتقادی به اسلام فقاهتی دارند، خواستار تداوم سنت حسنه گفتوگو و پلسازی میان جریانهای مختلف اسلامی و سکولار هستند. حجت الاسلام و المسلمین دکترداوود فیرحی را میتوان یکی از چهرههای شاخص این جریان دانست و البته دیگرانی چون دکتر صادق حقیقت، حجت الاسلام و المسلمین رسول جعفریان، حجت الاسلام والمسلمین محمدِ سروش محلاتی، دکترسید علی میرموسوی ودکتر حسن انصاری نیز در این گفتمان، دستهبندی میشوند.
♦️ اگر امام خمینی (ره) از بهشتی بعنوان شهید مظلوم نام برد و به تعبیر آقای محمود دولتآبادی، طالقانی یک متفکر تنها بود اما امروز ما با نسل جدید و پرشمار و درخت تناوری از این دست متفکران روبرو هستیم که میتوان امیدوار بود میوه آن در دهههای آینده کام ساحت اندیشه و عمل را در ایران شیرین کند.
در عین حال لازم است نکات زیر مورد توجه قرار گیرد:
1- از انقلاب مشروطه تا کنون بیشتر متفکران و مردم ایران چهار خواسته کلیدی داشتهاند: امنیت، استقلال، دموکراسی و مدرن شدن ایران. این طیف نوخاسته از گفتمان اسلام فقاهتی نیز خواستار تمامی موارد فوق خصوصاً تعمیق دموکراسی با دو بال آزادی و عدالت و البته با حفظ منافع ملی، حقوق بشر و مردمسالاری از منظر دینی و فقاهتی است.
2- این طیف از دانشآموختگان حوزوی بر تفکیک بین دو قرائت از فقاهت یعنی فقه رهاییبخش و فقه سلطهگر پایفشاری دارند. داوود فیرحی در گفتوگوی مجازی خود در انجمن اندیشه و قلم خواستار تحقیق همهجانبه درمورد اندیشمندان اسلام فقاهتی و شناسایی نشانههای دو جریان رهاییبخش و سلطهگر در فقه اسلامی شد؛ به نظر میرسد این تفکیک نکتهای کلیدی و راهبردی در گفتمان جدید اسلام فقاهتی است.
3- این طیف از متفکران خواستار گفتوگو با تمامی نیروهای اسلامی و سکولار در ایران و جهان میباشند که در نوع خود بسیار جذاب است. این اندیشه بر این مبنا استوار است که در نهایت برای شناخت حقیقت و زندگی سعادتمندتر، ما راهی به جز شنیدن دیدگاه مخالفان، گفتوگو با آنان و کاهش تنش چه در داخل و چه در خارج از مرزهای ایران نداریم. امید است که همه گفتمانهای فکری و وابستگان آنها، این فرصت را غنیمت شمرده و در راستای منافع ملی ایران به گفتوگوهای دوجانبه و چندجانبه ادامه دهند.
4- به علت دانشآموختگی این گروه از اندیشمندان در حوزه علمیه و آشنایی کامل آنان با علوم حوزوی و بهویژه فقه به عنوان سرآمد این علوم و نیز اعتماد و رابطه صمیمانه فقیهان و مراجع معظم تقلید شیعه با آنان، این طیف میتوانند در میان مدت و درازمدت گفتوگوهایی تأثیرگذار و روشنگر با صاحبانِ گفتمانِ قدرتمند اسلام سنتی و فقاهتی در حوزههای علمیه داشته باشند و به تعبیر حسن انصاری به فتاوی جدید فراخور زمان و مکان امروزی درحوزه عمومی دست یابند.
* دکتر محمد لولاکی، پژوهشگر اندیشه سیاسی در اسلام و غرب. نیوزیلند.
🆔 @Feirahi