✳️ «از ماست که بر ماست»

❇️ عبارت فوق که به عنوان یک ضرب المثل (زبانزد) در افواه عام و خاص کاربرد فراوانی یافته و گاه و بی گاه می شود از زبان کوچک و بزرگ شنید به حدی شهرت یافته که نیازی به تذکار آن نیست و با شنیدن این عبارت بی درنگ،شعر ناصرخسرو قبادیانی به ذهن متبادر می شود و تداعی معانی صورت می پذیرد و عقاب اندیشه به پرواز درمی آید و شعر را زمزمه می کند:

روزی ز سرِ سنگ عقابی به هوا خاست
کز بهر طمع بال و پرِ خویش بیاراست

و به آخرین بیت این شعرکه می رسد ، اندیشه ،از اوج فرود می آید و بر سیاه بختی ونگون بختی خویش آه و حسرت می خورد و می گوید : «گفتا ز که نالیم که از ماست که بر ماست».

◀️ این ضرب المثل در درس شانزدهم فارسی دهم قسمت قلمرو فکری طرح شده است و با بیت :
«گفت :زنهار اگرچه بد کردم/ در بد من نبین که خود کردم» متن درس ارتباط معنایی دارد.

ریشه و مأخذ این ضرب المثل گویا برگرفته از شعر ناصرخسرو است و اصل قصه نیز بنا به گفته ی علامه دهخدا یونانی است .

◀️ این ضرب المثل زمانی به کار می رود که فردیا افرادی عملی نابخردانه انجام ‌دهند و دردسرهایی عظیم به وجود آید.

◀️ این ضرب المثل ،تمثیلی است برای بیان غرور وتکبرآدمی . وقتی انسان به غرور گرفتار شود، از قضا و قدر الهی نیز غافل می گردد و چشم خرد او کور و کر می گردد .

◀️ محمدعلی جمال زاده داستانی دارد با همین عنوان«از ماست که بر ماست» یا همان داستان «کباب غاز» که دبیران و دانش آموزان دوره ی متوسطه ی دوم با آن آشنایی کامل دارند.

◀️ مثل فوق می تواند با ابیات و عبارات فراوانی در پهنه ی گسترده ی ادبیات فارسی تناسب و قرابت داشته باشد و حتی امثال فراوانی می توان یافت که با این مثل همانند باشد.در ذیل به تعدادی از آن ها اشاره خواهد شد:

1-پَرّ من است که بر من است.
2-کرم درخت از خودِ درخت است.
3-کرم پیله ،خود کفنش را می تند.
4-خودم کردم که لعنت بر خودم باد.
5-آتش چنار از خودِ چنار است.
6-انّ الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا بانفسهم(قرآن کریم،سوره رعد ،آیه 11)
7-بر این داستان زد یکی رهنمون/که بادی که از خانه آید برون
ندانند درمان آن را به بند/اگر بد نخواهی تو بنیوش پند(فردوسی)
8-کفن بر تن تند هر کرم پیله/برآرد آتش از خود هر چناری (ابوحنیفه اسکافی)
9-از ما بر ماست چو نگاه کنی نیک/ در تیر و در درخت و آهن و سوهان(ابوحنیفه اسکافی)
10-بال مرغی مرغ را بر بال ،بنشاند خدنگ/هم ز بال خویش یابد مرغ،بَد پاداشنی (حضرت ادیب)
11-گِله از هیچ کس نباید کرد/کز تن ماست آن چه بر تن ماست(مسعود سعد)
12-ز بس کز آشنایان زخم خوردم/ زند گر حلقه گردم اژدهایی
نیاید بر دل من سخت تر زان/ که کوبد حلقه بر در آشنایی (سعدی)
13-پس مثل بشنو که در افواه خاست/که اینچ بر ماست ای برادر هم ز ماست(مولوی)
14- گله از دست دیگران چه کنم/کآنچه کردم به دست خود کردم
15-جان من خود کرده ی /خود کرده را تدبیر نیست(ناصر خسرو)
16-اگر پرنیان است خود رشته ای /و گر بار خار است خود کِشته ای (سعدی)
17-آتش به دو دست خویش در خرمن خویش/من خود زده ام چه نالم از دشمن خویش(ابوسعید ابوالخیر)
18-سرشکم آمد و عیبم بگفت روی به روی /شکایت از که کنم؟ خانگی است غمازم(حافظ)
19-پرّ عقاب آفت جان عقاب شد(خاقانی )
20- چشم من است واسطه ی چشم زخم من/بال عقاب شد سبب آفت عقاب(سلمان ساوجی)
21-آوخ که هر چه بر سر ما می رود ز ماست(رشید یاسمی)
22-نباشی بس ایمن به بازوی خویش / خورد گاو نادان ز پهلوی خویش(فردوسی)
23-نیایدم گِله از خوی این و آن کردن/در آتش از دل خویشم چه می توان کردن(رهی معیری)
24-دایم از خوی خود کِشد آزار،بد گهر/خون است شیر ،کودک پستان گزیده را (صائب تبریزی)
25-مده رنج کسی نسبت به غیرش /که هر کس زاید از خود شرّ و خیرش(ادیب الممالک فراهانی )
26-اگر شادی است ما را گر غم،از ماست/که بر ما هر چه می آید هم از ماست(عطار)

❇️ محمد اصلانی دبیر ادبیات دبیرستان های فریدونشهر

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan