منظور از ادبیات پهلوی چیست؟
اصطلاح «پهلوی» به زبان «فارسی میانه» اطلاق میشود که از شاخههای «فارسی باستان» است و از قرن سوم پیش از میلاد تا قرن هشتم یا نهم میلادی به کار میرفته است.
این واژه از parθava- فارسی باستان مشتق شده که به معنی «پارتی»، یعنی زبان مردمان ناحیۀ شمال شرق ایران، است.
آثار پهلوی عمدتاً پس از اسلام نوشته شدند و بیشتر به موضوعات دینی و کلامی و مدرسی پرداختند. بدین علّت که روحانیان تلاش میکردند تا دین خود و میراث کهن آن را از دستبرد حوادث مصون بدارند.
اطلاعاتی از بخشی از ادبیات خیالانگیز غیر دینی ساسانیان از طریق ترجمههای عربی و سریانی و مورخان و فهرستنویسان دوران اسلامی بدست ما رسیده است، امّا عمدۀ این ادبیات مفقود گشته، چرا که پایۀ آن سنّت شفاهی و خنیاگری بود.
چند دلیل عمده را میتوان برای پراکندگی و نقص ادبیات پهلوی برشمرد:
-نابودی بخش بزرگی از این میراث طی هجوم اعراب، ترکان و مغولان به سبب تعصب دینی و کوتهفکری.
-رواج خط و قالبهای شعری و عروض عربی که گسستی در سنّت ادبی ایرانی بوجود آورد. آثار پهلوی به خط دشوار پهلوی نوشته شدهاند. این خط اغلب مبهم و پیچیده است، امّا خط عربی که جایگزین این خط شد، نسبت به آن خواندنش آسانتر است. زردشتیان نیز در پایان قرن دهم، خط پهلوی را رها کرده و به فارسی روی آوردند.
-امّا مهمترین سبب از میان رفتن اشعار شفاهی خنیاگران ظاهراً تغییر سلیقهای است که تحت تأثیر عروض عربی حاصل شد. اساس وزن قدیم بر تکیه استوار بود، در حالی که شعر عربی بر پایۀ کمیت هجاها نهاده شده است. هنگامی که قالبهای شعری و قافیهپردازی عربی را برای زبان فارسی برگزیدند، به حفظ آن نوع شعر که دیگر رواج نداشت، نیازی احساس نمیشد.
-روند مکتوب شدن سنت شفاهی به هنگام پیروزی مسلمانان تازه آغاز شده بود. اگرچه پیشینۀ نوشتن به دوران هخامنشیان میرسد، امّا تنها اسناد اداری و شاهنشاهی مکتوب میشد. لزوماً برای حفظ آثار داستانی، داستانهای عشقی و ماجراجویانه یا قصههای پهلوانی، که تا حد زیادی از هنر شفاهی قصهگویان برمیخاسته، از نوشتن بهره نمیگرفتهاند. این قصهها که از بین رفتهاند، از طریق متونی چون هزار و یک شب عربی که اساسش هزار افسان فارسی است، به ما رسیدهاند. همچنین باید از شاهنامۀ ابومنصوری نام برد که از طریق شاهنامۀ فردوسی محفوظ مانده است.
منبع: ادبیات ایران پیش از اسلام، زیر نظر احسان یارشاطر
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan