شناخت و تشخیص تناسب و تضمّن
در شناخت و تشخیص تناسب و تضمّن میتوان گفت که تضمّن به منزلة چتری (یک شیء کلی) است که چیزی جزئی زیادی (جزئیات) را در سایه و تحت تکفل خود قرار داده است. به عبارت بهتر، ما وقتی واژهای به نام کشاورزی داریم، میتوانیم بگوییم که داس، کشته، درو و... در زیر سایه آن پناه گرفتهاند؛ یعنی، کشاورزی یک کل است و آنچه به ذهن ما خطور میکند و تداعی میشود، جزئیات آناند یعنی داس، کشته، درو... . پس اگر کشاورزی را با داس یا کشته در نظر بگیریم، میگوییم تضمّن است ولی وقتی واژههای کشته، درو و دارس را در نظر میگیریم بین این کلمات تناسب وجود دارد. به عبارت سادهتر و بهتر، اگر از کل به جزء حساب کنیم، تضمّن و اگر تنها جزئیات را در نظر بگیریم، تناسب است.
مثالهای دیگر
واژة آسمان را که یک واژة کلی است، در نظر بگیرید؛ وقتی آسمان به ذهن خطور میکند، علاوه بر رنگ و پهنة آن، خورشید، ماه، ستاره، ابر و... ـ که هر کدام جزئی از کل است ـ به ذهن ما میآیند. بنابراین، میگوییم تضمّن است؛ یعنی، آسمان با خورشید، آسمان با ماه، آسمان با ستاره و... تضمّن است ولی وقتی فقط این جزئیات را در نظر میگیریم، مثلاً در این بیت سعدی: «ابر و باد و مه و خورشید و ملک در کارند/ تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری» ابر و مه و خورشید... تناسب هستند.
وقتی مدرسهای را ـ که به منزلة کل (چتر) است ـ در نظر میگیریم و میگوییم معلم، دانشآموز، نیمکت، تخته سیاه و... را شامل میشود، تضمّن است؛ یعنی، مدرسه با معلم، مدرسه با دانشآموز تضمّن است؛ مثل والدین و پدر، والدین و مادر، اما وقتی معلم و دانشآموز را بررسی میکنیم یا پدر و مادر را در نظر میگیریم، میگوییم تناسب است و مثالهایی از این دست.
منابع و مآخذ
1. دهخدا، علیاکبر؛ لغتنامة دهخدا، جلد چهارم، انتشارات دانشگاه تهران، 1373.
2. آموزگار، حبیبالله؛ فرهنگ آموزگار، چاپ چهارم، کانون معرفت، 1352.
3. عمید، حسن؛ فرهنگ فارسی عمید، چاپ اول، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1357.
4. باطنی، محمدرضا؛ زبان و تفکر، تهران، کتاب زمان، 1349.
5. باقری، مهری؛ مقدمات زبانشناسی، چاپ هفتم، انتشارات دانشگاه پیامنور، بهمن 1379.
6. گروه مؤلفان؛ آرایههای ادبی، سال سوم نظام جدید متوسطه، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی، 1382.
7. ذوالفقاری، حسن و شیری، علیاکبر؛ خودآموز زبان فارسی (3)، چاپ اول، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی، 1385.
8. ذوالفقاری، حسن و شیری، علیاکبر؛ کتاب کار و راهنمای مطالعة دانشآموز، زبان فارسی (1)، چاپ سوم، انتشارات فاطمی، 1387.
9. اکبر شلدرهای، فریدون و دیگران؛ کتاب معلم (راهنمای تدریس) زبان فارسی (1)، سال اول دبیرستان، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی، 1384.
10. گروه مؤلفان؛ کتاب معلم (راهنمای تدریس) زبان فارسی (3)، سال سوم دبیرستان، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی، 1380.
11. حقشناس، علیمحمد و دیگران؛ زبان فارسی (1) سال اول دبیرستان، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی، 1386.
12. حقشناس، علیمحمد و دیگران؛ زبان فارسی (3) عمومی، سال سوم متوسطه، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی، 1388.
13. مظفر، محمدرضا؛ کلیات منطق مظفر، جلد اول، چاپ اول، انتشارات حکمت، شوال 1404.
14. خوانساری، محمد؛ کلیات منطق صوری، جلد اول و دوم، چاپ سوم، انتشارات آگاه، 1359
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan