وندها در زبان فارسی
❇️ قسمت اول
"وند" چیست؟
وند تكواژیست كه معنی مستقل ندارد و در ساخت واژه یا صرف آن به كار میرود (وند صرفی واژه نمیسازد بلكه شكل صرفی واژه را تغییر میدهد. مانند نشانههای جمع در "مردان" و "درختها" یا "ی" نكره در "كتابی خرید؟" یا تكواژ تفضیل در "خوبتر".) « در کتب نو نگاشت این تعریف عوض شده است » .
وندی را كه در ساخت واژه به كار میرود وند اشتقاقی و وندی را كه شكل صرفی واژه را تغییر میدهد، وند صرفی مینامند. ( این تعریف در کتب نو نگاشت تغییر یافته است.)
وند اشتقاقی به آغاز یا پایان یا میان پایه افزوده میشود. (پایه جزء اصلی واژهی مشتق( وندی ) است كه وند به آن افزوده میشود).
ساخت واژه در زبانهای مختلف یكسان نیست. در بعضی زبانها مثل چینی هر واژه از یك تكواژ درست میشود. در بعضی از زبانها مثل فارسی از "وند" و تركیب استفاده میشود و در زبانهای گروه سامی "وند" وجود ندارد.
ساخت واژه در زبان فارسی سه گونه است:
١- واژهی ساده كه معمولا بچهها و بیسوادان میسازند. مانند لوس، خیت، لیغ، مفت، خل، ملوس، افه. همچنین واژههای دخیل مانند: رادیو، تلفن، آسفالت، بنزین.
٢- واژهی مركب كه از تركیب دو و بهندرت سه واژه، كه هر یک معنی مستقل دارند، ساخته میشود. مانند داروخانه، اجاقگاز، چراغبرق، چارشاخ، چراغسبز، خیمهشببازی، شترگاوپلنگ (زرافه)
(ممكن است جزئی از واژهی مركب كاربرد مستقل نداشته باشد گرچه معنی مستقل دارد، مانند "بین" در "دوربین")
٣- واژهی مشتق ( وندی ) كه از افزودن وند به پایه ساخته میشود. پایه میتواند ساده باشد یا مركب یا مشتق. بنابراین واژهی مشتق بر سه گونه است:
یك: وند با پایهی ساده. مانند همدل، بیكار، كارگر، رنجور
دو: وند با پایهی مركب. مانند درستكاری (درستكار + ی)، ناشادكام، رودخانهای
سه: وند با پایهی مشتق. مانند ناسازگار (نا +سازگار)، همدلی، شكیبایی، سرتاپا
به هر حال هر واژهای كه وند داشته باشد؛ مشتق( وندی) است، پایهی این واژهی مشتق( وندی) میتواند فعل باشد مانند شنونده، شنوا، رها، گیره یا صفت مانند خوبی، راستین، سفیده یا اسم مانند پایه، دماغه، ماهواره، هوایی، آهنین، پشمینه یا ضمیر مانند خودی، تویی.
انواع وند :
وند از نظر جای آن نسبت به پایه بر سه گونه است:
پیشوند، پسوند، میانوند.
پیشوند آنست كه در آغاز پایه میآید: همسفر، نادرست، بیهوش.
پسوند آنست كه در پایان پایه میآید :گلزار، دردمند.
میانوند ( یا بیناوند) آنست كه به درون پایه افزوده میگردد: سرتاپا، رنگوارنگ
وند مختص (خاص) و وند مشترك :
وندها نیز مانند بعضی از كلمات از نظر نوع میتوانند مختص باشند یا مشترك.
كلمهی مختص مانند "هرگز" كه فقط قید است. كلمهی مشترك مانند "این" كه در جملهی "این كتاب را بردار" صفت است و در جملهی "این را بردار" ضمیر یا "چه" كه میتواند صفت باشد مثل "چه راهی را انتخاب كرد؟ " یا ضمیر مثل "چه را انتخاب كرد؟".
"وند" نیز میتواند مختص باشد، یعنی فقط "وند" باشد. مانند پیشوند "فرا" در واژهی "فراگیر "یا "مند" در "کارمند "و میتواند هم مشترك باشد. مانند "بر" كه در "ابری از كوه برآمد " پیشوند است و در "فرهاد بر اسب نشست" حرفاضافه.
مسالهی اشتراك یك لفظ امری بدیهی است و در دستورهای زبان به آن اشاره گردیده است. مثلا واژهی "بعضی" در "بعضی مردم" صفت است و در "بعضی رفته بودند" اسم مبهم. واژهی "پیش" در "هفتهی پیش" صفت است، در "پیش رفتم" قید است، در "پیش علی رفتم" حرفاضافه است و در "پیشلباس را دوخته" اسم.
با این مقدمات به بررسی مشروح انواع وند میپردازیم:
الف. پیشوند(Prefix)
پیشوند همانند دیگر وندها بر سه گونه است:
١- پیشوند با پایهی ساده. مانند: همكار، نادرست، بیهوش، دریافت، بیكار، باسواد.
٢- پیشوند با پایهی مركب. مانند: ناشادكام (نا+شادكام) (شادكام مركب است)، نادلپذیر.
٣- پیشوند با پایهی مشتق. مانند: بیدادگر ("دادگر" مشتق است)، ناهماهنگ، ناسازگار.
از طرفی پیشوندها نیز مانند پسوند و میانوند به مختص و مشترك تقسیم میشوند.
-دکترتقی وحیدیان کامیار(استادزبان شناسی دانشگاه مشهد)
ادامه دارد... .
منبع : سایت آریا ادیب
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan