اولین توجه رسمی به ضرورت حفاظت از زبان فارسی در برابر کلمات بیگانه و استانداردسازی املای فارسی، در زمان ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۴۹ میلادی بود. پس از ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه در سال ۱۲۸۱ دستور تأسیس اولین انجمن ایرانی را صادر کرد. این انجمن رسماً اعلام کرد که از فارسی و عربی به عنوان منابع قابل قبول برای ساخت کلمات استفاده میکند.
فرمان تشکیل فرهنگستان ایران، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴ صادر شد. این فرهنگستان تا سال ۱۳۳۳ فعالیّت کرد. پساز آن فرهنگستان زبان ایران معروف به فرهنگستان دوم در سال ۱۳۴۷ تأسیس و نخستین جلسۀ آن در ۲۳ آبان ۱۳۴۹ تشکیل شد و تا سال ۱۳۵۷ فعالیت کرد.
اساسنامۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی یعنی فرهنگستان سوم در سال ۱۳۶۸ به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید. برپایۀ این اساسنامه، فرهنگستان زبان و ادب فارسی ۲۵ عضو پیوستۀ ایرانی و ۱۰ عضو وابستۀ غیرایرانی دارد و شمار اعضای وابسته و افتخاری آن بنا به تشخیص و تصویب شورای فرهنگستان است. شورا عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ دوم مرداد ۱۳۶۹ هفده تن از محققان و ادیبان و صاحبنظران برجستۀ زبان و ادب فارسی را برگزید و برای صدور حکم عضویّت پیوسته در شورای فرهنگستان به ریاست جمهوری معرّفی کرد. نخستین نشست شورای فرهنگستان، ۲۶ شهریور ۱۳۶۹ در محل کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران برگزار شد.
نخستین اعضای منتخب فرهنگستان عبارت بودند از: احمد آرام، نصرالله پورجوادی، حسن حبیبی، غلامعلی حدّاد عادل، بهاءالدّین خرمشاهی، محمّد خوانساری، محمّدتقی دانشپژوه، سیمین دانشور، علی رواقی، سیّد جعفر شهیدی، طاهره صفّارزاده، حمید فرزام، فتحالله مجتبائی، مهدی محقّق، سیّد محمّد محیط طباطبائی، ابوالحسن نجفی و غلامحسین یوسفی.
از میان این استادان، زندهیادان دانشور، شهیدی و یوسفی، از آغاز، به علّت گرفتاریهای شخصی، از حضور در شورا و عضویّت در فرهنگستان عذرخواهی و استعفا کردند.
پساز آغاز فعالیت فرهنگستان، زندهیادان عبدالمحمد آیتی، منوچهر امیری، قیصر امینپور، احمد تفضلی، جواد حدیدی، بهمن سرکاراتی، اسماعیل سعادت، احمد سمیعی گیلانی، بدرالزمان قریب، مصطفی مقربی، ابوالحسن نجفی و سلیم نیساری نیز به عضویت پیوستۀ فرهنگستان برگزیده شدند.
اکنون اعضای پیوستۀ ایرانی فرهنگستان عبارتاند از: ژاله آموزگار، موسی اسوار، حسن انوری، نصرالله پورجوادی، محمدرضا ترکی، مسعود جعفری جزی، احمد جلالی، غلامعلی حداد عادل، بهاءالدین خرّمشاهی، محمد دبیرمقدم، حسن رضایی باغبیدی، علی رواقی، علیاشرف صادقی، محمود عابدی، امید طبیبزاده، کامران فانی، فتحالله مجتبائی، مهدی محقق، هوشنگ مرادی کرمانی، حسین معصومی همدانی، محمدعلی موحد و محمدجعفر یاحقی در فرهنگستان عضویت دارند.
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan