دارد كه در آن آمده‌است: «من با آنكه در خانواده‌اي ترك‌زبان به ‌دنيا آمده‌ام، عاشق بي‌قرار زبان فارسي هستم. از اين لحاظ شباهت زيادي به سلطان محمود غزنوي دارم. آن مرحوم هم عاشق زبان فارسي بود و دربار باشكوهش را پر كرده بود از شاعران فارسي‌گو. [اهالي] آسياي ميانه... بلاهاي بزرگي براي ايران و همسايگان بوده‌اند... آنها با تاتار و مغول جز قتل و غارت سوغات ديگري براي مردم سرزمين ما نداشتند، ولي فهميده يا نفهميده، از عهده ‌انجام خدمت فرهنگي عظيمی هم برآمدند: كمك به رواج زبان فارسي. به همين دليل همة گناهان اين قوم و قبيله را مي‌بخشم...» ‌خواستم نمونه‌اي آورده باشم كه بهتر از من دليل ادبي فراگير شدن فارسي را نشان دهد.
طغرل سلجوقی عمو زاده‌اش قُتلمش را به حکومت قونیه گمارد. خوارزمشاهیان نیز از تبار سربازان ترک در خدمت حکومت سلجوقی بودند که مانند غزنویان فارسی زبان شده بودند و تیره و ایل و تبار خاصی نداشتند و اینان سلطنت سلجوقی را در اختیرا گرفتند اما سلجوقیان مستقر در قونیه در امان ماندند، و چنین بود که سلطنت از تبار قتلمش با آن نام خشن ترکی به کیکاووس و کیخسرو و کیقباد اول و کیخسرو دوم رسید و زبان بلخ در گردش روزگار توسط ترکان سلجوقی در قونیه فرود آمد و این کیخسرو دوم بود که بهاءالدین ولد را برای شیخ الاسلامیِ دیار خود به قونیه فرا خواند.
مغولان پس از خراسان سراسر ايران را تسخير كردند. از جمله، باقيماندة امپراتوري سلجوقي در آناتولي مستقر در قونيه را نيز بي‌نصيب نگذاشتند؛ اما چنگيز در سال 1227میلادی مرده بود و حكومت ايلخاني جانشينانش (آباقاخان) كه در سال 1244 كيخسرو دوم را كه‌از سال 1237 جانشين پدرش كيقباد يكم شده بود، شكست دادند و او را تابع و خراجگزار خود كردند. ناظر و وكيلي نيز بر كار او گماردند و به‌همين اندازه بسنده كردند. بدين‌ترتيب زندگي مولانا از لهيب سوزان حمله مغولان، خصوصاً از امواج آغازين ايران‌سوز آن مصون ماند. بهاءالدين ولد در سال 1231 میلادی در زمان كيقباد اول مرده بود و پيروانش مولاناي جوان 24 ساله را مراد خود قرار دادند. در همين شهر بود كه ماجراي ديدار مولانا با شمس تبريزي و آن دگرگوني بزرگ در احوال و افكارش پديد آمد. تحولي كه تراوشات آن بر غناي گنجينه ‌ادب فارسي و عرفان جهاني افزود. مولانا پس از مرگ كيخسرو دوم با پسرانش كيقباد دوم و كيكاووس دوم و سپس با قليچ ارسلان چهارم و سرانجام با كيقباد دوم و كيخسرو سوم (1282ـ 1265) معاصر بود، و هم در زمان او در 26 آذر ماه در سال 1273میلادی در 66 سالگي در قونيه درگذشت. و آن بزرگداشت بي‌نظير را با شركت پيروان همه‌اديان و فرقه‌هاي قونيه برپا داشتند، و بنا به سنتي كه به خواست خودش برقرار شد، آن شب را كه مولانا شب وصال و بازگشت به آغوش يار مي‌دانست، «شب عروسي» ناميدند و هر سال آن را با همين نام با جشن و سماع بزرگ مي‌دارند.