نان، نفت و تصویر زن
حق چه کسی محفوظ است؟
مهدی فاتحی
چند وقت پیش خوشه شایان پرفورمنسی داشت با عنوان «حق محفوظ» که برای من بعد از تمام شدنش تازه شروع شد؛ یعنی بخش اصلی کار، به نظرم در همان لحظه‌ای آغاز می‌شد که از فضای اجرا بیرون می‌آمدم و سعی می‌کردم بفهمم چه اتفاقی افتاده است.
در ورودی به هر تماشاگر یک شماره می‌دادند و برای ورود باید برنجی را می‌کوبیدیم. بعد وارد فضایی می‌شدیم که شبیه یک نانوایی بود. هنرمند آرد به دست آمده حاصل از کوبش تماشاگران را با نارضایتی و کوبش دوباره روی میز ریخت تا از آن نان تهیه کند. اما نان، نان نبود. او با مهارت روی صفحاتی با قیر، پرتره‌ای ظریف و بی‌نظیر از زنان کشید و آن را مثل نان به میخ دیوار نانوایی آویزان کرد. در انتها شماره‌های یکی‌یکی خوانده می‌شد تا هر شماره «نان» خودش را تحویل بگیرد.
این بازی ساده، به نظرم خیلی زود از یک پرفورمنس درباره نان عبور کرد و تبدیل شد به چیزی درباره کار، تولید، مصرف و مالکیت.
تماشاگر در اینجا فقط تماشاگر نیست. از همان لحظه ورود، بخشی از چرخه تولید شده است. برنج (شاید گندم) را می‌کوبد، منتظر می‌ماند تا شاید در پایان محصولی دریافت کند. یعنی یک نظام کوچک اقتصادی در فضای نمایشگاه ساخته شده است: ماده خام، کار، تولید، انتظار، توزیع و مصرف. و بعد مسئله زن وارد این چرخه می‌شود.
چهره زن روی چیزی قرار گرفته که قرار است نان باشد؛ یعنی چیزی که اساساً برای مصرف تولید می‌شود. این جابه‌جایی برای من مهم است. تصویر زن دیگر فقط یک پرتره نیست. در اینجا تصویر به شیء تبدیل شده، و شیء در نهایت قابل دریافت و قابل تملک است. تماشاگر یا مالک جدید که پول داده، یکی از این تصاویر را با خودش می‌برد. اینجاست که عنوان «حق محفوظ» به نظرم معنای دیگری پیدا می‌کند.
این عبارت را معمولاً ابتدای کتاب یا روی اثر هنری می‌بینیم:
'حق چاپ محفوظ است'
خوشه شایان با آوردن این عبارت به فضای پرفورمنس، سؤال و لایه دیگری را باز می‌کند: حق چه کسی محفوظ است؟ حق هنرمند؟ حق زن بر تصویرش؟ حق انسان بر بدنش؟ یا حق کسی که محصول را تولید کرده و در فرایندش شریک شده؟ یا آنکه آنرا مصرف کند؟
اساسا در جامعه ما در ین چند سال چگونه از تصویر یا عکس زنان بهره‌بردای شده و حقی محفوظ نمانده؟
مسئله زن در اینجا فقط موضوع یک نقاشی نیست. زن وارد چرخه‌ای می‌شود که در آن تصویر تولید می‌شود، توزیع می‌شود و در نهایت به دیگری تحویل داده می‌شود. بدن و تصویر زن، همانند بسیاری از چیزهای دیگر در جهان سرمایه‌داری، می‌توانند وارد مناسبات تولید و مصرف شوند.
اگر بخواهم کمی مارکسیستی به اثر نگاه کنم، شاید بتوان گفت پرفورمنس با مفاهیم بسیار ساده‌ای مثل کالا، کار و مالکیت بازی می‌کند. برنج( اتفاقا یاداور شالیزار و شالیزار یادآور زنانی است که کمر بسته در حال تولید و به بار نشستن آن هستند؛ یعنی حاصل رنج زنان) ماده خام است، تماشاگر نیروی کار را وارد فرایند می‌کند و در پایان محصولی به او تحویل داده می‌شود. اما ارزش محصول فقط در ماده آن نیست؛ در معنایی است که به آن داده شده و در رابطه‌ای که میان تولیدکننده و مصرف‌کننده شکل گرفته است.
بنیامین در مقاله ' اثر هنری در عصر بازتولید مکانیکی' درباره تغییر موقعیت اثر هنری در عصر بازتولید و تکثیر می‌گوید و تبدیل شدن اثر به چیزی که رابطه‌اش با مالکیت، عرضه و مصرف تغییر کرده است. وقتی اثر هنری از جایگاه صرفاً برای تماشا بودن بیرون می‌آید و وارد چرخه دریافت، تکثیر، توزیع و مالکیت می‌شود، رابطه ما با آن هم تغییر می‌کند.
اما وقتی امکان عکاسی و چاپ و تکثیر به وجود می‌آید، می‌توانی تصویر آن را هزاران بار تولید کنی.
پس رابطه ما با اثر هنری تغییر می‌کند و اثر دیگر فقط یک شیء یگانه و دور از دسترس نیست. این اتفاق فقط یک تغییر تکنیکی نیست؛ موقعیت اجتماعی و سیاسی هنر را هم تغییر می‌دهد.
«حق محفوظ» همین کار را با تماشاگر می‌کند. ما فقط یک اثر را نمی‌بینیم؛ در تولیدش مشارکت می‌کنیم و در پایان شاید بتوانیم نسخه‌ای از آن را با خودمان ببریم. اثر هنری تبدیل به چیزی می‌شود که می‌توان آن را تحویل گرفت و صاحبش شد.
اما در این میان یک ماده دیگر هم هست که به نظرم نمی‌شود از آن گذشت: قیر.
خوشه شایان پرتره‌ها را با مهارت تمام با قیر می‌سازد. قیر ماده‌ای سیاه، سنگین و چسبنده است و در عین حال از دل صنعت نفت می‌آید. در برابر آن برنج( یا گندم) قرار دارد؛ ماده‌ای که به آرد و نان و در نهایت به معاش تبدیل می‌شود.
این دو ماده در پرفورمنس کنار هم قرار گرفته‌اند و در ایران، به نظرم، این کنار هم قرار گرفتن معنای مضاعفی پیدا می‌کند. نفت و درآمد نفتی بخش مهمی از ساختار اقتصادی معاصر ایران بوده‌اند و نان، به‌عنوان ابتدایی‌ترین شکل معاش نمی‌تواند کاملاً از اقتصاد نفتی جدا دیده شود.
حق چه کسی محفوظ است؟
مهدی فاتحی
چند وقت پیش خوشه شایان پرفورمنسی داشت با عنوان «حق محفوظ» که برای من بعد از تمام شدنش تازه شروع شد؛ یعنی بخش اصلی کار، به نظرم در همان لحظه‌ای آغاز می‌شد که از فضای اجرا بیرون می‌آمدم و سعی می‌کردم بفهمم چه اتفاقی افتاده است.
در ورودی به هر تماشاگر یک شماره می‌دادند و برای ورود باید برنجی را می‌کوبیدیم. بعد وارد فضایی می‌شدیم که شبیه یک نانوایی بود. هنرمند آرد به دست آمده حاصل از کوبش تماشاگران را با نارضایتی و کوبش دوباره روی میز ریخت تا از آن نان تهیه کند. اما نان، نان نبود. او با مهارت روی صفحاتی با قیر، پرتره‌ای ظریف و بی‌نظیر از زنان کشید و آن را مثل نان به میخ دیوار نانوایی آویزان کرد. در انتها شماره‌های یکی‌یکی خوانده می‌شد تا هر شماره «نان» خودش را تحویل بگیرد.
این بازی ساده، به نظرم خیلی زود از یک پرفورمنس درباره نان عبور کرد و تبدیل شد به چیزی درباره کار، تولید، مصرف و مالکیت.
تماشاگر در اینجا فقط تماشاگر نیست. از همان لحظه ورود، بخشی از چرخه تولید شده است. برنج (شاید گندم) را می‌کوبد، منتظر می‌ماند تا شاید در پایان محصولی دریافت کند. یعنی یک نظام کوچک اقتصادی در فضای نمایشگاه ساخته شده است: ماده خام، کار، تولید، انتظار، توزیع و مصرف. و بعد مسئله زن وارد این چرخه می‌شود.
چهره زن روی چیزی قرار گرفته که قرار است نان باشد؛ یعنی چیزی که اساساً برای مصرف تولید می‌شود. این جابه‌جایی برای من مهم است. تصویر زن دیگر فقط یک پرتره نیست. در اینجا تصویر به شیء تبدیل شده، و شیء در نهایت قابل دریافت و قابل تملک است. تماشاگر یا مالک جدید که پول داده، یکی از این تصاویر را با خودش می‌برد. اینجاست که عنوان «حق محفوظ» به نظرم معنای دیگری پیدا می‌کند.
این عبارت را معمولاً ابتدای کتاب یا روی اثر هنری می‌بینیم:
'حق چاپ محفوظ است'
خوشه شایان با آوردن این عبارت به فضای پرفورمنس، سؤال و لایه دیگری را باز می‌کند: حق چه کسی محفوظ است؟ حق هنرمند؟ حق زن بر تصویرش؟ حق انسان بر بدنش؟ یا حق کسی که محصول را تولید کرده و در فرایندش شریک شده؟ یا آنکه آنرا مصرف کند؟
اساسا در جامعه ما در ین چند سال چگونه از تصویر یا عکس زنان بهره‌بردای شده و حقی محفوظ نمانده؟
مسئله زن در اینجا فقط موضوع یک نقاشی نیست. زن وارد چرخه‌ای می‌شود که در آن تصویر تولید می‌شود، توزیع می‌شود و در نهایت به دیگری تحویل داده می‌شود. بدن و تصویر زن، همانند بسیاری از چیزهای دیگر در جهان سرمایه‌داری، می‌توانند وارد مناسبات تولید و مصرف شوند.
اگر بخواهم کمی مارکسیستی به اثر نگاه کنم، شاید بتوان گفت پرفورمنس با مفاهیم بسیار ساده‌ای مثل کالا، کار و مالکیت بازی می‌کند. برنج( اتفاقا یاداور شالیزار و شالیزار یادآور زنانی است که کمر بسته در حال تولید و به بار نشستن آن هستند؛ یعنی حاصل رنج زنان) ماده خام است، تماشاگر نیروی کار را وارد فرایند می‌کند و در پایان محصولی به او تحویل داده می‌شود. اما ارزش محصول فقط در ماده آن نیست؛ در معنایی است که به آن داده شده و در رابطه‌ای که میان تولیدکننده و مصرف‌کننده شکل گرفته است.
بنیامین در مقاله ' اثر هنری در عصر بازتولید مکانیکی' درباره تغییر موقعیت اثر هنری در عصر بازتولید و تکثیر می‌گوید و تبدیل شدن اثر به چیزی که رابطه‌اش با مالکیت، عرضه و مصرف تغییر کرده است. وقتی اثر هنری از جایگاه صرفاً برای تماشا بودن بیرون می‌آید و وارد چرخه دریافت، تکثیر، توزیع و مالکیت می‌شود، رابطه ما با آن هم تغییر می‌کند.
اما وقتی امکان عکاسی و چاپ و تکثیر به وجود می‌آید، می‌توانی تصویر آن را هزاران بار تولید کنی.
پس رابطه ما با اثر هنری تغییر می‌کند و اثر دیگر فقط یک شیء یگانه و دور از دسترس نیست. این اتفاق فقط یک تغییر تکنیکی نیست؛ موقعیت اجتماعی و سیاسی هنر را هم تغییر می‌دهد.
«حق محفوظ» همین کار را با تماشاگر می‌کند. ما فقط یک اثر را نمی‌بینیم؛ در تولیدش مشارکت می‌کنیم و در پایان شاید بتوانیم نسخه‌ای از آن را با خودمان ببریم. اثر هنری تبدیل به چیزی می‌شود که می‌توان آن را تحویل گرفت و صاحبش شد.
اما در این میان یک ماده دیگر هم هست که به نظرم نمی‌شود از آن گذشت: قیر.
خوشه شایان پرتره‌ها را با مهارت تمام با قیر می‌سازد. قیر ماده‌ای سیاه، سنگین و چسبنده است و در عین حال از دل صنعت نفت می‌آید. در برابر آن برنج( یا گندم) قرار دارد؛ ماده‌ای که به آرد و نان و در نهایت به معاش تبدیل می‌شود.
این دو ماده در پرفورمنس کنار هم قرار گرفته‌اند و در ایران، به نظرم، این کنار هم قرار گرفتن معنای مضاعفی پیدا می‌کند. نفت و درآمد نفتی بخش مهمی از ساختار اقتصادی معاصر ایران بوده‌اند و نان، به‌عنوان ابتدایی‌ترین شکل معاش نمی‌تواند کاملاً از اقتصاد نفتی جدا دیده شود.
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment