✳️ سنایی واسوخت گرا

❇️ شاخصه اصلی شعر واسوختی را روی گرداندن عاشق از معشوق دانسته اند. غالبا هم گفته می شود که این طرز در حدود قرن دهم تداول یافت و چیزی نگذشت که به حاشیه نهاد ادبی رانده شد. چنانکه در جلد سوم تاریخ ادبیات ایران و قلمرو زبان فارسی گفته ام، شایسته است که بین واسوختی بودن و واسوخت گرایی تفاوت قایل شد. واسوخت گرایان در طول تاریخ ادبی حضور داشته اند، هر چند به این نام خوانده نمی شدند و پس از قرن دهم نیز این گرایش ادامه یافت، هر چند کسی به شاعران واسوخت گرای پس از قرن دهم واسوختی نمی گوید. ما می توانیم شعر واسوختی را یک ژانر به شمار آوریم که پیش از قرن دهم «ژانری ضمنی» بود، یعنی در ضمن ژانرهای دیگر زندگی می کرد، در قرن دهم به عنوان ژانری مستقل متولد شد و پس از آن، از «ژانر» به «وجه» تغییر وضعیت یافت. ژانرها پس از اینکه ضرورت وجودی خویش را از دست می دهند و دیگر قادر نیستند به افق انتظارات عصر پاسخ دهند، در دل ژانرهای دیگر و به صورت وجه یا صفت زندگی می کنند. غزل زیر از جمله این گونه غزلیات واسوختی سنایی است که خشم شاعر را بازنمایی می کند:

کسی کاندر تو دل بندد همی بر خویشتن خندد
که جز بی معنی ای چون تو چتو دلبند نپسندد
که گر نوکیسه عشقی را تو از شوخی به دست آری
قباها کز تو بر دوزد کمرها کز تو بربندد
اگر دل داده بستاند سنایی از تو بی معنی
گزاف است این چنین زیرک ز نااهلی جگر رندد
و گر خود تو نه ای جز جان چنان بستاند از تو دل
که یک چشمت همی گرید دگر چشمت همی خندد
. (نسخه k ب 410)

خشماگینی شاعر سبب شده عاطفه غزل تند و تیز شود و با غزلیات واسوختی قرن دهم، که زبان در آنها نرم‌تر و عاشق منعطف تر است، تفاوت داشته باشد. در واقع واسوخت گرایی در طول تاریخ شعر فارسی و متناسب با بافت‌هایی که شعر از دل آن برآمده تغییر می کرده است. موضوع روی گرداندن عاشق از معشوق وجه مشترک آنها ست اما کیفیت رویگردانی و شیوه بیان آن در دوره های مختلف تاریخی متفاوت است.

❇️ دکتر سید مهدی زرقانی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan