نگاهی اجمالی به دستور تاریخی
در کتابهای درسی، وقتی به صورتهای قدیمی یک فعل، یک نقشنما، و یا یک ساخت نحوی برخورد میکنیم، آن را مربوط به دستور تاریخی میدانیم. ولی سازوکارهایی که برای تحلیل انتخاب میکنیم، تاریخی نیستند؛ یعنی ما با ابزارهای دستوری امروزی به واکاوی ساختهای قدیمی میپردازیم. به جملههای زیر، توجه بفرمایید:
1. گفت: بونصر را بگوی که امروز درستم.
2. و روز پنجشنبه، امیر را تب گرفت.
در جملهی (1)، ما می گوییم "را" نشانهی حرف اضافهی "به" بوده و "بونصر" در نقش متمم ظاهر شده است.
یا در جملهی (2)، اعتقاد بر این است که نقشنمای "را" کاربرد نهادی یا زائد و، حتی بهقولی، مفعولی دارد. اما با کمی دقت، در مییابیم که ما از دریچهی دستور تاریخی به قضایا نگاه نمیکنیم بلکه به کمک تأویل و بازگردانی به زبان امروز، ساختهای گذشته را در چارچوب دستور معاصر تحلیل میکنیم.
فیالمثل، ما از کجا میدانیم که مصدر "گفتن"، در کارکرد فعلی خود در سدههای گذشته، با حرف "را" نمیآمده؟! مثلا"، بهجای "به او گفت"، گفته نمیشد: "او را گفت"؟ و ضمیر "او" هم نوعی مفعول فرض میشد نه متمم؟!
و یا اینکه از کجا معلوم است که "رای زائد یا نهادی" خود یک پارامتر نحوی در زبان نوشتاری یا گفتاری ادوار گذشته نبوده و اصلا" هم زائد دیده نمیشد و چون ما امروزه هنگام بازگردانی نمیتوانیم برای آن کارکردی متصور شویم، آن را زائد فرض میکنیم؟!
نتیجه آنکه، زبان فارسی در هر دورهای باید با دستور زبان همان دوره بررسی شود و آنچه را که تحتعنوان فارسی نو یا دری یا کلاسیک میشناسیم، با ابزارهای دستوری معاصر یا تحلیل نمیشود یا اگر هم تحلیل شود، بی ابهام نخواهد بود. نمونهی بارز آن اختلافنظرهای بیسرانجامی است که گاهیاوقات، برسر تعیین هویت یک"را" میبینیم.
با سپاس؛ داریوش رضوی
گروه دبیران ادببات ایران
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan